Brahman (ब्रह्म), Brahma-jnana, Ekaksara Mantra, Anekaksara Mantra, Siddha Mantra, Mantra Siddhi, Gayatri ,Savitri, Sarasvati, Saptanga and Astanga Yoga,Brahma-guna and Brahma-kriya.
What is Brahman?
Brahman = The infinite, eternal, Ultimate Truth.
What is Brahma-jnana?
Brahma-jnana = Brahma / Brahman + jnana. So Brahma-jñāna literally means “knowledge of Brahman.
Brahma / Brahman (ब्रह्मन्) - Brahman, the Absolute or ultimate reality.
Jñāna (ज्ञान) - knowledge, wisdom, or direct understanding.
Brahmajñānam (ब्रह्मज्ञानम्) - knowledge of Brahman; realization or direct knowledge of ultimate reality.
Sanskrit:
ब्रह्मज्ञानम् - ब्रह्मणः ज्ञानम्।
ब्रह्मणो ज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानम्।
ब्रह्म यो वेद स ब्रह्मज्ञः।
Veda(from √vid, “to know”)
यो ब्रह्मज्ञः स हि ब्रह्मज्ञानी।
Hindi:
ब्रह्मज्ञान - ब्रह्म का ज्ञान; परम सत्य का ज्ञान।
Bengali:
ব্রহ্মজ্ঞান - ব্রহ্ম বা পরম সত্যের জ্ঞান।
According to the Sanatana Dharma scriptures, the four forms of Brahman are- Vasudeva, Sankarsana, Pradyumna, and Aniruddha. These are collectively called the Chatur-vyuha (fourfold) forms.
Scriptural Sources:
Shrimad Bhagavata Purana
Vishnu Purana
Pancharatra Agama
[Pancharatra Agama is not the work of a human author; it is an Agamic tradition revealed by Lord Narayana.][Agama = a traditional divine scripture transmitted through spiritual lineage.]
2. Chatur-vyuha Principles
★Shri Vasudeva:-The original manifest form of the Supreme Brahman; pure consciousness
★Shri Sankarsana:- Associated with the principle of knowledge and ego
★Shri Pradyumna:-The principle of mind or will-power
★Shri Aniruddha:-Associated with intellect and the power of governing the Universes
Note ;- Shri Pradyumna and Shri Aniruddha are both associated with intellect and mind.
Ekaksara Mantra-"Mantra of one syllable
A mantra in which only one seed-syllable (bija) is primary.
Purpose: To focus consciousness at a single point (concentration + realization of truth).
Examples:
Om (ॐ)- Symbol of the Supreme Reality/Brahman, the most well-known Ekaksara mantra.
Inner meaning: "Everything is contained in the One.
Anekaksara Mantra - Mantra of many syllables
A mantra that contains more than one syllable, word, or phrase. It expresses the divine or truth in an expanded form.
Examples:
Gayatri Mantra
Hare Krisna Mahamantra
Om Namah Sivaya
Inner meaning: "The One Truth manifests in many forms.
Brief Comparison: Ekaksara vs. Anekaksara
एकाक्षर-मन्त्र को अनेकाक्षर-मन्त्र के रूप में न्यास (स्थापित) करना — अर्थात्, एकाक्षर-मन्त्र को आधार बनाकर उसे अनेकाक्षर-मन्त्र के रूप में स्थापित करना; अर्थात्, एकाक्षर-मन्त्र का अनेकाक्षर-मन्त्र के रूप में विस्तार।
Gayatri, Savitri, Sarasvati-
गायत्री = गायन्तं त्रायते इति गायत्री।
Savitri - Creative Power
Nature: Divine energy of the Savitu (सवितृ = उत्पन्न या प्रेरित करने वाला)
Sarasvati - Goddess of Knowledge and Speech
Nature: Deity of learning, music, art, and speech
Yoga:- योगः = चित्तवृत्तिनिरोधेन परमात्मना सह जीवात्मनः योगः।
Yoga is the union of the individual Self with the Supreme Self through the restraint of the modifications of the mind.
Or in a more explanatory form:
Yoga is that by which, through the restraint of the fluctuations of the mind, the individual Self attains union with the Supreme Self.
Saptanga and Astanga Yoga
Saptanga Yoga - The sevenfold path
(As presented mainly in the Gita and the devotional tradition.)
Seven limbs:
Yama – moral restraint
Niyama – purity, discipline, self-study
Asana – stable seated posture
Pranayama – regulation of breath
Pratyahara – withdrawal of the senses
Dharana – concentration of mind
Dhyana – continuous remembrance/meditation
Here A pure heart + constant remembrance of God → Samadhi arises naturally.
Goal: Purification of mind and remembrance of God.
Here Dhyana often means: Remembering Krishna or the Divine Reality,
1.repeating a mantra (nama-japa),
2.visualizing the Divine form,
3.feeling love and surrender.
Meditation here is devotional remembrance (smaraṇa), not only mental concentration.
Why only 7 limbs? Why no Samadhi?
Here the emphasis is on purifying life and mind and Samadhi is seen as a natural grace or culmination, not a separate technical step. Therefore, Saptanga Yoga presents the path as living Yoga, rather than a strict psychological ladder like Ashtanga.
Astanga Yoga - The eightfold path
(According to Patanjali's Yoga Sutras)
Here Dhyana = a continuous and steady stream of awareness directed toward one chosen object.
Eight limbs:
Yama – non-violence, truth, non-stealing, continence, non-possessiveness
Niyama – purity, contentment, austerity, self-study, surrender to Isvara
Asana – steady and comfortable posture
Pranayama – regulation of breath
Pratyahara – turning senses inward
Dharana – fixing the mind on one point
Dhyana – uninterrupted meditation
Samadhi – absorption in the Self/Reality
Goal: Cessation of mental fluctuations and attainment of liberation (kaivalya).
In short
Astanga Yoga = discipline of the mind.
Saptanga Yoga = discipline of life + devotion to God.
Saptanga = 7 limbs - more devotion/practice oriented
Astanga = 8 limbs - more systematic (includes Samadhi)
Brahma-guna and Brahma-kriya
Brahma-guna - "Qualities of Brahman"
Refers to the inherent nature of Brahman (ultimate reality).
Main characteristics:
Sat- eternal, indestructible
Cit- pure consciousness/knowledge
Ananda- supreme bliss
Detached, essentially nirguna, all-pervading, witnessing consciousness.
Essence: Brahman is pure existence itself; this self-established being is its fundamental nature.
Brahma-kriya.
Brahma-kriya denotes either the inward spiritual discipline by which the individual consciousness becomes established in Brahman, or the creative activity of Isvara(ईश्वर) manifesting the universe - depending upon the philosophical context.
Vyavaharika (Empirical):- Creative activity of Isvara
Sadhana level:- Inner discipline leading to Brahman-realization
Siddha Mantra
A Siddha Mantra is a spiritually perfected, proven, and empowered mantra. Through its constant chanting with reverence and devotion, the chanter attains direct and proven spiritual realization of the Divine.
Siddha Mantra is one that is easy to practice and carries awakened spiritual power.
Mantra Siddhi
Mantra Siddhi is the perfection attained by the sadhaka through faithful and continuous japa, whereby the mantra removes ignorance, leads to Brahma-jnana or Bhagavad-anubhava, and reveals its full spiritual potency.
तपस् (Tapas) = Austerity, self-discipline, or "metaphorical burning" (burning/purification), depending on the context.
तपस्या (Tapasyā) = The practice or performance of tapas (austerity/self-discipline).
तपस्या-Penance
It is pertinent to note that the Bhagavad Gita classifies tapas (Penance/Austerity) into three categories based on the underlying disposition (guṇa) and intention of the practitioner:
Sāttvika Tapas (Bhagavad Gita 17.17): Penance/Austerity practiced with steadfast faith, free from any expectation of personal reward.
Rājasika Tapas (Bhagavad Gita 17.18): Penance/Austerity performed with the motive of gaining honour, recognition, prestige, or public acclaim.
Tāmasika Tapas (Bhagavad Gita 17.19): Penance/Austerity undertaken out of delusion, involving self-mortification or actions that inflict harm upon oneself or others.
It is pertinent to mention here that tapas may be practiced in different paths of yoga. It may be undertaken in Jñāna Yoga for the acquisition of knowledge (jñāna), in Karma Yoga to perform one’s prescribed duties with discipline and selflessness, or in Bhakti Yoga as an expression of devotion and loving surrender to God.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Hindi-
एकाक्षर एवं अननाक्षर / अनेकाक्षर मन्त्र
१) एकाक्षर मन्त्र - एक अक्षर वाला मन्त्र
ऐसा मन्त्र जिसमें केवल एक बीजाक्षर/प्रधान अक्षर होता है।
उद्देश्य: चेतना को एक बिन्दु पर केन्द्रित करना (एकाग्रता + तत्त्वबोध)।
उदाहरण:
ॐ- परम तत्त्व, ब्रह्म का प्रतीक (सबसे प्रसिद्ध एकाक्षर मन्त्र)
ह्रीं, श्रीं, क्लीं - शाक्त परम्परा में बीजाक्षर
भावार्थ: “एक में ही सब समाहित।”
२) अननाक्षर / अनेकाक्षर मन्त्र - अनेक अक्षरों वाला मन्त्र
ऐसा मन्त्र जिसमें एक से अधिक अक्षर/पद/शब्द होते हैं। इसमें देवता, स्तुति या तत्त्व का विस्तृत रूप व्यक्त होता है।
उदाहरण:
गायत्री मन्त्र
हरे कृष्ण महामन्त्र
भावार्थ: “एक ही सत्य अनेक रूपों में प्रकट।”
गायत्री, सावित्री एवं सरस्वती
१) गायत्री -चेतना की शक्ति
स्वरूप: वेद-माता, प्रज्ञा की देवी
तत्त्व: बुद्धि, प्रकाश, अंतःप्रेरणा
मुख्य मन्त्र: ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्
सार: अज्ञान से ज्ञान की ओर ले जाने वाली शक्ति।
२) सावित्री - सृजन की शक्ति
स्वरूप: सूर्य (सविता) की दिव्य ऊर्जा
तत्त्व: सृष्टि, जीवन-शक्ति (प्राण), प्रेरणा
सार: जीवन को जगाने और पवित्र करने वाली शक्ति।
३) सरस्वती-वाणी और विद्या की देवी
स्वरूप: ज्ञान, संगीत, कला और वाणी की अधिष्ठात्री
तत्त्व: विवेक, शुद्ध बुद्धि, सृजनात्मक प्रतिभा
सार: अविद्या हटाकर विद्या प्रदान करने वाली शक्ति।
एक सूत्र में भेद:
सावित्री - जीवन देती है (प्राण-शक्ति)
गायत्री - बोध जगाती है (प्रज्ञा-शक्ति)
सरस्वती- विद्या प्रदान करती है (वाणी-विद्या शक्ति)
योग:-
योग = मन की वृत्तियों का निरोध (शान्त करना) करके आत्मा का परमात्मा से मिलन।
या अधिक व्याकरणिक रूप में:
योग वह है, जिससे मन की वृत्तियों का निरोध करके आत्मा का परमात्मा से मिलन होता है।
सप्ताङ्ग एवं अष्टाङ्ग योग।
१) सप्ताङ्ग योग -सात अंगों वाला मार्ग
(मुख्यतः भगवद्गीता/भक्ति परम्परा)
सात अङ्ग:
यम - संयम, नैतिक आचरण
नियम - शुद्धता, तप, स्वाध्याय
आसन -स्थिर बैठने की अवस्था
प्राणायाम- श्वास-संयम
प्रत्याहार- इन्द्रियों का संयम
धारणा -चित्त की एकाग्रता
ध्यान -निरन्तर स्मृति/उपासना
लक्ष्य: मन की शुद्धि और ईश्वर-स्मरण।
२) अष्टाङ्ग योग - आठ अंगों वाला मार्ग
(मुख्यतः पतञ्जलि योगसूत्र)
आठ अङ्ग:
यम - अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह
नियम -शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर-प्रणिधान
आसन- स्थिर-सुखमय आसन
प्राणायाम- श्वास-नियमन
प्रत्याहार - इन्द्रियों का अंतर्मुखी होना
धारणा- एक बिन्दु पर चित्त-स्थिरता
ध्यान- अविच्छिन्न प्रवाह
समाधि - आत्म-तत्त्व में स्थिति
लक्ष्य: चित्त-वृत्ति-निरोध और कैवल्य (मुक्ति)।
एक सूत्र में भेद:
सप्ताङ्ग = ७ अङ्ग — भक्ति/साधना-प्रधान
अष्टाङ्ग = ८ अङ्ग — शास्त्रीय/पद्धतिगत (समाधि सहित)
ब्रह्म-गुण एवं ब्रह्म-क्रिया।
१) ब्रह्म-गुण (Brahma-guṇa)- ब्रह्म के गुण/लक्षण
यह उस चेतना के स्वभाव को इङ्गित करता है जिसे ब्रह्म कहा जाता है।
मुख्य लक्षण: सत्-चित्-आनन्द।
सत् - नित्य, अविनाशी
चित्- शुद्ध चेतना/ज्ञान
आनन्द- परमानन्द
निर्लेप, निर्गुण (मूलतः), सर्वव्यापक, साक्षी-भाव
सार: ब्रह्म का होना ही उसका मूल “गुण” है।
२) ब्रह्म-क्रिया (Brahma-kriya) - ब्रह्म से सम्बन्धित क्रिया/साधना
यह आन्तरिक साधना है जिससे साधक ब्रह्म-चेतना की ओर उन्मुख होता है।
सामान्य अङ्ग:
प्राणायाम + सूक्ष्म धारणा
मौन-अन्तर्मुखता
साक्षी-भाव (द्रष्टा-भाव)
अहंकार-क्षय की साधना
सार:ब्रह्म को जानने और अनुभव करने की अन्तःप्रक्रिया।
सिद्ध मन्त्र
सिद्ध मन्त्र एक आध्यात्मिक रूप से परिपूर्ण, प्रमाणित एवं शक्तिमान मन्त्र है। इसके निरन्तर श्रद्धा एवं भक्ति के साथ जप से साधक को ईश्वर का प्रत्यक्ष एवं प्रमाणित आध्यात्मिक साक्षात्कार प्राप्त होता है।
Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)
Poetry makes knowledge last. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory. In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning. Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required-the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another. Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.
Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.
॥ॐकारतत्त्वस्य विश्लेषणम्॥
ॐकारं हि परं ज्योतिः, ॐकारं परमं बीजम्।
ॐकारेणैव संसिद्धं, जगत्स्थावरजङ्गमम्॥
ॐकारः प्रणवो मन्त्रः, सर्वमन्त्राणां मूलकम्।
ध्यानिनां हृदि सञ्चारी, योगिनां परमं ध्रुवम्॥
ॐकारं हि परं ब्रह्म, ॐकारं हि परं पदम्।
ॐकारो वेदबीजं च, ॐकारं हि सनातनम्॥
ॐ इति प्रथमः मन्त्रो धर्मज्ञानादिमूलम्।
ॐकारश्च चतुर्व्यूहस्वरूपः, सर्वं ब्रह्मस्वरूपम्॥
ॐकारे विद्यते प्रकृतिः, ॐकारे परमात्मा स्वयम्।
ॐकारे प्रकृतेर्गुणाः सन्ति, ते एव सृष्टेः सर्वजीवानां मूलकारणम्॥
श्रीभगवान्-वर्णनम्
(श्रीभगवद्वर्णनम्)
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स इति कथ्यते भगवान्।
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता स ईश्वरः।
यः ईश्वरः स एव भगवान् स परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः॥
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥
ईश्वरस्य नास्ति आदिः, न च तस्यास्ति अन्तः।
अतः सः सदा अनादिः, अतः सः सदा अनन्तः।
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स इति कथ्यते भगवान्।
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता स ईश्वरः।
यः ईश्वरः स एव भगवान् स परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः॥
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
यः कृष्णः स एव रामः, स एव श्रीपुरुषोत्तमः।
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
स एव श्रीजगन्नाथः, स एव श्रीनारायणः।
कस्मादपि कारणात् मा भवत भ्रमितम्।
श्रीजगन्नाथं हृदि धारयत, भवतु सदा निश्चितम्।
स एव करुणावतारं संसारसारं त्रितापहरम्।
सर्वे जनाः प्रपश्यन्ति त्वां जगन्नाथं जनार्दनम्॥
भक्तहृदये वससि नित्यं करुणासागरम्।
परब्रह्मेति वेदान्तविदां मतमुत्तमम्॥
सांख्यविदः प्रपश्यन्ति त्वामेव परमेश्वरम्।
त्वां परमं पुरुषं प्राहुः पाञ्चरात्रज्ञकाः उत्तमम्॥
पतञ्जलिः सिद्धगणाः त्वां महापुरुषम्।
मीमांसकसमूहः विदुस्त्वां धर्मस्वरूपं॥
सर्वशास्त्रविदां नाथ त्वमेव परमं ध्रुवम्।
ते केवलं भजन्त्येनं लभन्ते मुक्तिं मोक्षपथम्।
भगवतत्त्वविवेचनम्
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,
स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥
श्रीजगन्नाथस्य रूपवर्णनम् ।
एक एव श्रीजगन्नाथः बहुधा दृश्यते।
भुजसंख्या रूपानुसारिणीति कथ्यते॥
जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।
तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥
जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।
एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥
जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥
शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।
विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥
जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।
तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥
जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।
एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥
सर्वस्य जगतः कर्ता पालनाय कृतव्रतः।
श्री चक्रपाणिःसम्भवति धर्मसंस्थापनार्थाय ॥
सृष्टौ ये नियमाः सन्ति, कारणानि विचक्षणानि।
तान्येव सम्यक् नियोजयति नित्यशः श्रीचक्रपाणिः॥
नियमानां नित्योऽधिष्ठाता नियन्ता सृष्टिरक्षकः।
सः स्वेच्छया करोत्येव न तु केवलनियामकः॥
शिशुरूपेण चञ्चलस्वभावेन रमते भगवान् जगत्पतिः।
अस्मिन् रूपे भगवान् भक्तात्मनः परिचयं ददाति॥
शिशुरूपेण कविभावेन रमते जगन्नाथो जगत्पतिः ।
अस्मिन् रूपे भगवान् भक्तात्मनां ज्ञानं प्रदाति ॥
धर्मो ज्ञानं च भक्तिश्च यस्मादेव प्रवर्तते।
श्रीचक्रपाणिर्भगवान् तदा हृदि विराजते॥
जगन्नाथं सर्वेश्वरं परब्रह्म सनातनम्।
सदैव हृदि सन्निविष्टं वन्दे हरिं परम्॥
ईश्वरदेवतादर्शनम्।
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
पृथिव्यां जीवः कथं प्राप्नोति देवतानां दर्शनम्?
छायाज्योतिषु भक्तात्मा साक्षात् पश्यति देवम्।
आकाशनादं श्रुत्वा साक्षात् पश्यति देवम्॥
ईश्वरदर्शनं स्वधाम्नि स्वशरीरे च दृश्यते।
परधाम्नि सूक्ष्मदेहे च अवतारस्वरूपे दृश्यते॥
कदाचित् प्रमाणयुक्ते स्वप्ने ईश्वरं पश्यति भक्तज्ञानी।
एवमेव हि तानि सर्वाणि ईश्वरस्य प्रमाणानि सन्ति॥
सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव अद्वितीयः
नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।
सर्वेषां पथिकानां वै, लक्ष्यैकं स एव हि॥
कृष्णवेणु-निनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते॥
अल्लाहस्येच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥
कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।
ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥
नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।
एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥
बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।
अज्ञानसागरात् लोकान् तारयन् सन्मार्गे स्थितः॥
ईशु-पुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्य-दर्शनम्।
दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥
नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।
यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥
मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत द्वेषवृत्तिम्।
सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, त्यक्त्वा सर्वविकल्पितिम्॥
स एको ब्रह्म जगन्नाथो नामभेदैः प्रकीर्तितः ।
स स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः ॥
ईश्वरवर्णितः भागवतधर्मः
सदा पवित्रे स्थाने वासः शुद्धभोजनसेवनम्।
सर्वकर्माणि संकल्प्य तानि ईश्वराय समर्पणम्॥
भक्त्या श्रद्धया संयुतं भगवतो वन्दनं पूजनं सदा।
भक्त्या श्रद्धया संयुतं सर्वदेवोत्सवं पालयेत् सदा॥
निष्कामकर्मसंपादनं भगवतः नित्यस्मरणम्।
निष्कामधर्मपालनं भगवतः नित्यमननम्॥
गूढं भागवततत्त्वं तु सर्वदुःखविनाशनम्।
यः सर्वेषु जीवेष्वेव ईश्वरं पश्यति सत्वरम्॥
एतदेव श्रेष्ठं धर्मम् ईश्वरवर्णितं परमपवित्रम्।
एतत् भागवततत्त्वं सनातनं सर्वदुःखविनाशनम्॥
इति भागवतधर्मस्य वर्णनं संपूर्णम्॥
सनातनधर्मस्य श्रेष्ठमन्त्रयज्ञपूजाकथाः
ब्रह्मणा आरम्भितो मन्त्रः ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो मन्त्रः सर्वमन्त्रेषु कीर्तितः ॥
ब्रह्मणा आरम्भितो यज्ञः ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो यज्ञः सर्वयज्ञेषु कीर्तितः ॥
ब्रह्मणा आरम्भिता पूजा, ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा पूजा, सर्वपूजासु कीर्तिता ॥
ब्रह्मणा आरम्भिता कथा, ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा कथा, सर्वकथासु कीर्तिता ॥
अथ ब्रह्मस्वरूपस्य वर्णनम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
एतानि चत्वारि रूपाणि एव ब्रह्मणः स्वरूपम्॥
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
इदं सनातनधर्मस्य ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्।
युगे युगे नित्यसत्यस्वरूपेण अवस्थितम्॥
Note:-
ब्रह्मणा= ब्रह्मन् + तृतीया एकवचन
ब्रह्मन्- अर्थः : ब्रह्म/परम ब्रह्म
॥ अनादेः आदीनां च आहुतिमन्त्रः॥
(चतुर्व्यूह-प्रकृति-आहुति-मन्त्राः)
ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः॥ ॐ श्रीजगन्नाथाय स्वाहा॥
ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥ ॐ श्रीबलभद्राय स्वाहा॥
ॐ श्रीप्रद्युम्नाय नमः॥ ॐ श्रीप्रद्युम्नाय स्वाहा॥
ॐ श्रीअनिरुद्धाय नमः॥ ॐ श्रीअनिरुद्धाय स्वाहा॥
ॐ श्रीप्रकृत्यै नमः॥ ॐ श्रीप्रकृत्यै स्वाहा॥
ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यो नमः॥ ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यः स्वाहा॥
हरिस्मरणमहिमा।
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
हरेर्नामस्य मादकं महादुःखनाशनम्।
यः स्मरत्येकवारं स आनन्दं लभते ध्रुवम्॥
यदन्यत् मादकं लोके दुःखवृद्धिकरं स्मृतम्।
हरेर्नामस्य मादकं केवलं सुखशान्तिवर्धनम्॥
हरिचिन्तनसङ्गेन तरङ्गानुगतं जलम्।
दुस्तरं संसारसिन्धुं सहजं याति पारगम्॥
न तत्र भवन्ति दोषाः न च बन्धनसम्भवः।
हरिस्मृत्यैकमात्रेण नश्यन्ति स्वप्नवत् क्षणात्॥
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
हरेर्नामस्य मादकं महादुःखनाशनम्।
यदन्यत् मादकं लोके दुःखवृद्धिकरं स्मृतम्।
हरेर्नामस्य मादकं केवलं सुखशान्तिवर्धनम्॥
धर्मवैभवम् (धर्ममाहात्म्यम्)
धर्मो हि नित्यः स्वयमेव शुद्धः,
रूपाणि धृत्वापि न मुञ्चति स्वरूपम्।
युगे युगे सत्यमयः सत्त्वगुणः, सततप्रवाहः
सत्ये स्थितो हि धर्मः परं ब्रह्म सनातनम्॥
धर्मो मित्रं भक्तस्य, परलोकेऽपि सहायकः।
धर्मो हि परमं मित्रं, तिष्ठति स सदा सर्वत्र॥
धर्मो यत्र विपर्यस्तः, तत्र हिंसा प्रवर्तते सदा।
धर्मो यत्र सुव्यक्तः, तत्र शान्तिः प्रतिष्ठिता॥
धर्मो जीवस्य मित्रं स्यात्, धर्मः सृष्टेः सनातनं मूलम्।
धर्मो भक्तस्य नित्यं स्यात्, मृतस्यापि सहायवान्॥
धर्मः परममित्रं हि, नित्यं तिष्ठति सर्वदा।
सर्वत्र वर्तमानोऽयं, लोकत्रयेऽपि शाश्वतः॥
धर्मो मूलं यशसश्चैव, धर्मो मूलं पराक्रमस्य सदा।
धर्मे स्थितं जगत् सर्वं, धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः॥
धर्मो मूलं सुखस्यैव, धर्मो मूलं तपसश्चैव सदा।
धर्महीनं धनं नित्यं न शोभते न तेजसा।
धर्मेण रक्षितो राजा, धर्मेण पालिता प्रजा।
धर्मेणैव वसुधा स्थिरा, धर्मः परमबलं स्मृतः॥
धर्मादर्थश्च कामश्च, धर्मे मोक्षो व्यवस्थितः।
धर्मः सर्वगतः नित्यः, सर्वान् त्रायति दुःखात्॥
इति सनातनधर्मस्य धर्मवैभवम् वर्णनम् संपूर्णम्।
निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना
अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।
न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥
न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।
चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥
कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।
देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥
तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।
रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥
नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।
सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥
न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।
अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥
रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।
भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥
तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।
ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥
★
शून्यसाधना
(मुक्त छंद)
शून्ये शान्ते चित्तमिदं विलीयते,
मौनप्रकाशे स्वयमेव लीयते।
नास्ति स्वभावो न च कश्चिदाश्रयः,
शून्ये विलीयते स्वतत्त्वमिदं॥
यत्र स्वात्मप्रभा केवलमेव दीप्यते,
तत्र परमं हि तत्त्वं शून्यस्वरूपे॥
विमुक्तविकारं निरहं निरञ्जनं,
निर्लेपभावं विभाव्यते सततम्।
शून्यसाधनं विमुक्तविकारकं
साधकस्य कृते सर्वोत्तमम्॥
सत्य असत्य विवेचनम्।
असत्यतन्तुभिर्वस्त्रं क्षणमात्रं विराजते ।
छायामूलसमुत्पन्नं स्वयमेव विनश्यते ॥
मिथ्याज्ञानविनिर्मितं शिक्षणं शोभनं भवेत् ।
हृदयशून्यमन्तस्तु , तत्त्वतः न प्रकाशते ॥
यः नृपः स्वासनं कृत्वा मिथ्यावाक्यनिबन्धनम् ।
कालाग्निना स दह्येत सह राज्येन मण्डनम् ॥
मिथ्याप्रतिष्ठितं राज्यं घोषध्वनिभिरुज्ज्वलम् ।
अन्तर्भिन्नाधारत्वात् पतत्येव; न संशयोऽयम्॥
सत्यतन्तुभिराच्छन्नं वस्त्रं नित्यं विराजते ।
न वह्निना न वातेन कदाचन विनश्यते ॥
शनैः शनैश्चरन् सत्यं शान्तिदं लोकजीवने ।
तमोभेदकरं नित्यं रविरिव प्रभाते ॥
तस्मात् सत्येन जीवनं कर्तव्यं शुद्धचेतसा ।
सत्यनिर्मितजीवनं तिष्ठति शान्तिसम्पदा ॥
इति सनातनधर्मस्य सत्यासत्यविवेचनं सम्पूर्णम्।
सत्यः
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥
॥ सेवा महिमा स्तोत्रम् ॥
सेवा हि परमं प्रेम, सेवा हि परमं सख्यम्।
सेवा हि हरते पापं, सेवा हि हरते दुःखम्॥
सेवा हि परमं यज्ञः, सेवा हि परमं दानम्।
सेवा हि निःस्वार्थकर्म, सेवा हि परमो धर्मः॥
सेवा हि मुक्तिदायिनी, सेवा हि शान्तिदायिनी।
सेवा हि बन्धनमोचनी, सेवा हि मोक्षदायिनी॥
सेवा हि परमं प्रेम, सेवा हि परमं सख्यम्।
सेवा हि हरते पापं, सेवा हि हरते दुःखम्॥
सेवा हि परमं यज्ञः, सेवा हि परमं दानम्।
सेवा हि निःस्वार्थकर्म, सेवा हि परमो धर्मः॥
सेवा हि मुक्तिदायिनी, सेवा हि शान्तिदायिनी।
सेवा हि बन्धनमोचनी, सेवा हि मोक्षदायिनी॥
॥ इति सनातनधर्मस्य सेवा-माहात्म्यवर्णनं सम्पूर्णम् ॥
॥ पञ्चदेवतावन्दनम्॥
जगन्नाथ पदाम्भोजं शरण्यं भक्तवत्सलम् ।
भजन्ति ये मुदा नित्यं तरन्ति भवसागरम् ॥
बलभद्रं महावीर्यं प्रद्युम्नमतिसुन्दरम् ।
अनिरुद्धं च देवेशं वन्दे हृदयनन्दनम् ॥
जगदम्बामनाद्यां तां प्रकृतिं परमेश्वरीम् ।
यस्याः शक्त्या जगद्भाति सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ॥
पञ्चात्मानो महात्मानो नित्याः सनातनाः स्मृताः ।
तेजोदीप्तिप्रकाशेन भासयन्ति दिशो दश ॥
जगत् बन्धुः जगन्नाथः स्वेच्छया सृजति जगत् ।
पालयत्यखिलं विश्वं संहरत्यन्तकाले तत् ॥
सृष्टिस्थित्यन्तकर्तारं तं कारणानां परं प्रभुम् ।
भजामि भक्तिभावेन जगन्नाथं सनातनम् ॥
सत्यः
यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥
☆
हरिलीलारहस्यं
हरिः स्वलीलां जानाति, न जानाति हि संसारः।
अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥
ब्रह्मापि न जानाति, न वेदाः, नापि देहिनः।
अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥
योगिनोऽपि हि योगेन, चित्ते तां न विलोकयेत्।
मायावरणे स्थिते रूपे, तत्रालोकः कुतः पुनः॥
॥ परमब्रह्म श्री जगन्नाथस्य महास्तोत्रम् ॥
यः सत्यः धर्ममूर्तिश्च सच्चिदानन्दविग्रहः।
स देवः सर्वलोकानामादिदेवः सनातनः॥
यः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता विश्वस्य पालकः।
स एव श्रीपुरुषोत्तमः परब्रह्म सनातनः॥
यः ज्योतिः परमं दिव्यं तेजोराशिः सनातनः।
सर्वविद्यानिधानश्च परमात्मा निरञ्जनः॥
यः पूर्णः सर्वभूतेषु सर्वव्यापी निरामयः।
स एव श्रीजगन्नाथः परब्रह्म सनातनः॥
यः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता विश्वस्य कारणः।
सर्वेन्द्रियनियन्ता च सर्वदुःखविनाशनः॥
यः सर्वात्मा परमः पुरुषः सर्वव्यापी सनातनः।
स एव जगन्नाथो जनार्दनः परमब्रह्म निरञ्जनः॥
यः कमलनयनः श्रीमान् भक्तवत्सल ईश्वरः।
सर्वेषां हितकर्ता च सर्वलोकैकपालकः॥
यः भक्तानां परित्राता शरणागतवत्सलः।
स एव नारायणो देवः सर्वभुवनैकनायकः॥
यः वेदान्तविदां श्रेष्ठः सर्वतत्त्वप्रकाशकः।
धर्मसंस्थापनकर्ता सर्वलोकैकपालकः॥
यः सत्त्वसम्पन्नो नित्यः सर्वज्ञः सनातनः।
स एव श्रीजगन्नाथः करुणासागरो जनार्दनः॥
यः प्रभाकररूपश्च सूर्यकोटिसमप्रभः।
सर्वलोकैकनाथश्च विश्वरूपः सनातनः॥
यः मोक्षदाता लोकानां सर्वभूतहिते रतः।
स एव नारायणो देवो जगन्नाथो जनार्दनः॥
॥ इति परमब्रह्म श्रीजगन्नाथस्य महास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
श्रीविष्णुचतुर्व्यूहप्रकृतिपरमात्मिकामन्त्रजपः॥
ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय
अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।
ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्
(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)
यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,
तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,
स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
स न गुरुः, न च पण्डितः
— इति शास्त्रमतम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥
स्मरणात् बोधः श्रेष्ठः — स्मरणबोधविश्लेषणम्।
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
स्मरणस्य च बोधस्य च महत्त्वपूर्णं विश्लेषणम्॥
स्मरणं कला श्रेष्ठा, बोधस्तु श्रेष्ठतरः।
ज्ञानस्य परमं सारं बोध एव हि शाश्वतः॥
स्मरणं ज्ञानमार्गस्य साधनं नात्र संशयः।
स्मृत्या ज्ञानं समासाद्य मनुष्यः फलं प्राप्नुयात् ॥
किन्तु तत्त्वस्य यो बोधः स एव परमं धनम्।
शब्दज्ञानं न पर्याप्तं, न तत्त्वस्य प्रकाशकम्॥
स्मरणं ज्ञानसोपानं, बोध एव परं फलम्।
यत्र तत्त्वस्य ज्ञानं, तत्र ज्ञानं हि सार्थकम्॥
स्मृतेः शक्तिर्हि लोकेऽस्मिन् कालवशेन क्षीयते।
बोधदीपस्तु न नश्यति, सदा मार्गं प्रकाशते॥
यः पठित्वा स्मरत्येव स विद्वान् न तु तत्त्वतः।
यस्तु तत्त्वं विजानाति स पण्डित इति स्मृतः॥
तस्मात् स्मरणमभ्यस्य समाश्रयेत् तत्त्वबोधम्।
स्मरणं ज्ञानद्वारं स्याद्, तत्त्वबोधः सनातनः॥
सनातनधर्मस्य भोजनाचारः
अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
अथ सनातनधर्मस्य भोजननियमाः।
सनातनधर्मे मांसभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।
अशुचि-दुर्गन्धयुक्तं भोजनं चापि वर्जनीयम्॥
भोजनात् पूर्वम् इष्टदेवस्य स्मरणं तदर्पणं च कार्यम्।
एषः सनातनधर्मोक्तः सत्यशाश्वतः भोजननियमः।
॥ इति सनातनधर्मस्य भोजनाचारवर्णनं सम्पूर्णम् ॥
★
यज्ञस्य धर्माधर्मविवेकः
(शुभाशुभयज्ञविचारः)
यज्ञः सत्पुरुषैः कार्यो लोककल्याणहेतवे ।
शुभार्थे क्रियमाणोऽयं धर्म इत्यभिधीयते ॥
लोभहिंसादिदोषेण यज्ञो यदि समाचर्यते ।
अधर्मरूपः स ज्ञेयः शास्त्रेषु परिगीयते ॥
★
यज्ञाग्निप्रज्वलनम्
यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।
मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥
नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।
शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥
★
भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,
धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥
तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न बोधितुम् सुलभं ,
भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥
चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,
संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्चांशावताराः स्मृताः॥
एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,
भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः उद्भासकाः॥
तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,
तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥
अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,
सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥
तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,
लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥
एवं बहुविधैरवतारैर्जगदानुग्रहैः सततम्,
भक्त्या ज्ञायते तत्त्वं तस्य दिव्यं निरन्तरम्॥
भगवत्प्रसन्नता
(मुक्तछन्दः)
यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥
यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥
एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,
सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥
सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्
★
अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।
जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।
मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥
न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।
केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥
💓
श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।
नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥
नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।
सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥
यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।
तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥
निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।
नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥
ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।
न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥
श्रीकल्कि अवतार स्तोत्रम्
ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं प्रलयविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं अनन्तरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्किरामं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं अनन्तविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं कल्क्यनन्तं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं धर्मपालं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भीषणं भद्रं दुष्टसंहारं भक्तवत्सलं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं विश्वनाथं तेजोराशिं सनातनम्।
भीषणं भद्रं लोकनाथं सर्वरक्षकम् नमाम्यहम्॥
★ ★
भेदभावः
(देवभावः–मनुष्यभावः)
यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।
शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥
अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।
दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥
-----------------------------
पश्यत्येषः = पश्यति + एषः
पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा
★
सर्वधर्मसमभावः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेषां धर्माणां तु तत्त्वमेकमेव,
हृदये हृदये दीप्यते दिव्यं तेजः।
सर्वेषां देवोऽपि एक एव नित्यः,
धर्मरूपेभ्यः सर्वेभ्यः परतः स्थितः॥
धर्मत्यागः तु अज्ञानस्य लक्षणम्,
यदा नात्मा पश्यति स्वान्तर्ज्ञानम्।
★
समत्वभावः
(मुक्तछन्दः)
सिद्धौ न हृष्यति धीरो, न विषीदति विपत्तिषु सदा ।
समत्वेन स्थितो नित्यं, भवति सः पण्डितः सदा ॥
लाभालाभौ समौ यस्य, जयापजयौ समौ सदा ।
न स्पृहा न च द्वेषः, तस्य बुद्धिः स्थिरा सदा ॥
सुखदुःखे समे कृत्वा, न चलति मनः सदा ।
समदर्शी स विज्ञेयः, धीरः शांतः स एव सदा ॥
कर्मण्येवाधिकारोऽस्ति, फले नास्ति कदाचन ।
इति ज्ञात्वा स्थितो यः स्यात्, लभते शान्तिमुत्तमाम् ॥
★
ज्ञान-वैराग्य-भक्ति-समभाव-संगमः
(मुक्तछन्दः)
यः ज्ञानं धारयति नित्यं,वैराग्यं च मनसि स्थिरम्।
ईश्वर-भक्तिमयं हृदयं,सर्वं तस्मै भवेत् समम्॥
निश्चलं चित्तं निर्विकारं, समभावेन सुखदुःखम्।
धीरः सद्गुणैः पूज्यः स्यात्, शान्तिं सदा लभते नरः॥
☆
ईश्वरस्य समदृष्टिः
ईश्वरस्य समीपे नास्ति कश्चित् भेदभेदता;
सर्वे जनाः तस्य समीपे समाना एव सदा।
☆
मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।
(मुक्त छंद )
कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति विज्ञातुं दुष्करम्।
तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेहः सम्मान एव कर्तव्यम्।
☆
मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।
(मुक्त छंद )
कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति ज्ञातुं दुष्करम्।
तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेह-सम्मानमेव कर्तव्यम्।
शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्॥
अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥
प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥
उपर्युक्तकारणानां दृष्ट्या क्रियेत विवेचनम्।
अप्रमाणितसूचनानां न कुर्यात् प्रसारणम्।
अनुभूतिं स्वप्नदृष्टिं मन्येत असत्यज्ञानकम्,
यावन्न लभ्यते तस्य सत्यं पूर्णप्रमाणकम्।
सनातनधर्मः शुद्धः परमपवित्रधारासमः,
तस्मिन्न न योजयेत् अर्धसत्यं वा असत्यवचनम्।
यद् ददास्य् उपदेशं प्रवचनं ज्ञानसमन्वितम्,
स्वयमेव तदाचारः एव हि धर्मनियमकम्॥
शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्॥
★
भिक्षायाचनं
भिक्षायाचनं दानं न हि गृह्णीयात् कदाचन।
ऋणी हि भवति संसारे मानवः दानग्रहणेन॥
अन्त्य एव विकल्पोऽयं, न धर्म्यः स कदाचन।
स्वकर्मणा वर्तेतैव न याचनवृत्तया कदाचन॥
धनार्जन–दानग्रहण–नीतिवचनम्
शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।
बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।
एष एव सनातनधर्मस्य सत्यः सनातननियमः।
अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।
असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।
एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥
अथ दानग्रहणयोग्यता-विवेचनम्।
सद्गुणैः शीलसम्पन्नो दरिद्रो दम्भवर्जितः।
सत्चरित्रो अल्पेन सन्तुष्टः स एव ईश्वरभक्तः॥
एवं गुणसमायुक्तो सज्जनो नित्यं प्रशस्यते।
स दानग्रहणयोग्यः धर्मविद्भिः प्रकीर्त्यते॥
दुष्टाचारोऽलसो मूढो दम्भयुक्तोऽधमः स्मृतः।
अविद्वान् धर्मविमुखश्च सततं पापकर्मरतः॥
एवं गुणविहीनो यः स दानप्रतिग्रहेऽयोग्यः।
तस्मै दत्तं वृथा ज्ञेयं धर्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।
💓
षड्रिपुणां प्रभावः
(पतनोत्थानद्वयम्)
कामात् क्रोधो भवेद् मोहः, मोहाद् लोभोऽभिजायते।
लोभाद् मदो मत्सरश्च, पतनस्य क्रमः प्रवर्तते॥
दमात् शान्तिर्भवेद् बुद्धिः, बुद्धेर्धर्मोऽभिजायते।
धर्माद् विनयः प्रीतिश्च, उत्थानस्य क्रमः वर्तते॥
पूजा
यस्यां पूजायां न आवाहितं ब्रह्मरूपम्।
सा पूजा नाममात्रा, न तु शुद्धतत्त्वम्॥
★
शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं च आनन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां, तमसां च विनाशकम्॥
शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णोः पूजाविधौ पुण्यं पापनाशनम् उत्तमम्॥
न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥
★
शङ्खनादमहिमा।
(मुक्तछन्दः)
उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।
नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥
नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।
सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥
॥ श्रीजगन्नाथस्य चतुर्व्यूह-स्तवनम् ॥
शान्ताकारं शेषशयनं पद्मनाभं परमात्मनम्।
जगन्नाथं बलभद्रं च, प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्॥
चतुर्व्यूहरूपिणं देवं, नमामि परब्रह्म परम्।
नमामि तव पादपङ्कजं, शरण्यं भक्तवत्सलम्॥
भवबन्धविनाशाय भक्तानां परमं सुखम्।
नामस्मरणमात्रेण फलं प्रदातुं जनार्दनः॥
निर्मलसङ्काशं तेजस्वि, लोकातीतं निरञ्जनम्।
योगिध्येयं अनावृतं, स्वयंप्रभं सनातनम्॥
न मेऽस्ति शरणं नाथ, त्वदन्यः परमेश्वरः।
त्वत्पादाम्बुजं ध्यायन्, प्रविश्येन्मोक्षद्वारम्॥
श्रीहरिं नारायणं वन्दे, जगन्नाथं सनातनम्।
भक्तानामभयप्रदं, शरण्यं पुरुषोत्तमम्॥
बलभद्रं महाबलं, योगिनां ध्यानगोचरम्।
सर्वपापप्रशमनं, वन्दे श्रीबलभद्रम्॥
प्रद्युम्नं बुद्धिस्वरूपं तं, योगिध्येयं सनातनम्।
धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, वन्दे भक्तवत्सलम्॥
अनिरुद्धं महाप्राज्ञं, विश्वनियन्त्रणकारणम्।
भक्तकल्पद्रुमं नित्यं, वन्दे विश्वसञ्चालकम्॥
चतुर्व्यूहस्वरूपं तं, परब्रह्म सनातनम्।
सदैव हृदि सन्निविष्टं, वन्दे सर्वेश्वरं हरिं परमम्॥
इति महाप्रभोः श्रीजगन्नाथस्य चतुर्व्यूहस्तवनं सम्पूर्णम्।
चतुर्व्यूह-शेषनागतत्त्वम्
अज्ञानिनः न जानन्ति ब्रह्मस्वरूपं श्रीबलभद्रम्।
श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥
ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।
महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥
अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।
मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपेण॥
जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥
जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।
एकस्मिन् देहे पूर्णब्रह्मैव साक्षात्॥
शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्र अंशस्वरूपः।
विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥
★
विज्ञत्वलक्षणम्
अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।
विज्ञः चिन्तयति संसारकल्याणम्॥
अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।
विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥
★
विज्ञत्वलक्षणम्
अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।
विज्ञः चिन्तयति संसारस्य कल्याणम्॥
अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।
विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥
☆
ज्ञानम्
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥
न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।
शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥
योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।
तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥
★
जगत्-संसार।
जगत् सत्यं नित्यं च,तस्य परिवर्तनम् ईश्वराधीनम्।
संसारोऽपि दिव्यात्मकः मायाबद्धः सर्वक्षणम्॥
स्वकर्मकामनाः सर्वाः दोषिण्यः नित्यमशुद्धाः।
निष्कामकर्म योग्यं तु शुद्धतमं परं मतम्॥
जीवः कर्मार्थधर्मैश्च गृह्णात्यनेकम् ऋणं सततम्।
अन्ते तस्य परिशोधनं कर्तव्यं ज्ञात्वा कुरु कार्यम्॥
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
मनुष्यमनसः विकारान् शमयितुं उपायानां वर्णनम्।
कामनानां परित्यागात् कामो याति विनाशनम्।
धनसंग्रहत्यागेन लोभो याति क्षयं ध्रुवम्॥
सत्यस्य गहनचिन्तनाद् भयमेतद् विनश्यति।
मनस इन्द्रियसंयमाद् द्वेष ईर्ष्ये च नश्यति॥
साधूनां सज्जनानां सेवया सङ्गमेनापि।
अहङ्कारो विनश्येत्, शान्तिर्भवेत् मनस्यपि॥
आध्यात्मिकज्ञानाभ्यासात् शोकमोहौ विनश्यतः।
निर्मलं भवति चित्तं, शान्तिः स्याद् मनसि स्थिता॥
कामं लोभं भयं ईर्ष्यां मानं मोहं च सर्वदा।
ज्ञानसंयमसत्सङ्गैः शमयेत् साधकः सदा॥
इति सनातनधर्मस्य मनोविकारशमनवर्णनं सम्पूर्णम्।
सनातनधर्मे अहङ्कारभ्रमनिवारणतत्त्वस्य विवेचनम्।
सनातनब्रह्मतत्त्वम्
सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।
आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥
सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयति नित्यम्।
निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥
यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युः, लयं यान्ति निरन्तरम्।
रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं चराचरम्॥
यः जानाति स्वहृदये तत्त्वमेतत् सनातनम्।
स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥
(तीर्थातीतं भगवत्स्मरणम्)
अहं अज्ञानी मनसि आशां बिभ्र्यामि।
अहं सर्वाणि तीर्थानि भ्रमणेन द्रक्ष्यामि।
परन्तु भगवत्कृपया श्रवणेन ज्ञातम्।
केवलं भगवत्कथाश्रवणमननचिन्तने एव,
सर्वतत्त्व-तीर्थ-पुण्यज्ञानं विद्यमानम्।
एषः भक्तेभ्यः ददाति ऊर्ध्वमार्गम्।
एषः सनातनधर्मस्य सनातनमतम्॥
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,
सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
☆
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारं उत्तमां योनिं प्राप्नोति,
सः जीवन् एव उत्तमं गुरुम् प्राप्नोति।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
★★★
पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।
ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥
श्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्।
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्, अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।
अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्, अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।
स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्,स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्।
पञ्चदेवस्तोत्रम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
जगन्नाथ पदाम्भोजं शरण्यं भक्तवत्सलम् ।
भजन्ति ये मुदा नित्यं तरन्ति भवसागरम् ॥
बलभद्रं महावीर्यं प्रद्युम्नमतिसुन्दरम् ।
अनिरुद्धं च देवेशं वन्दे हृदयनन्दनम् ॥
जगन्मातरमाद्यां तां प्रकृतिं विश्वधारिणीम् ।
यस्याः शक्तिप्रभावेण विभाति विश्वसमूहम् ॥
पञ्चात्मानो महात्मानो नित्यरूपाः सनातनाः ।
येषां तेजोविकासेन प्रकाशन्ते जगत्समूहाः ॥
जगत् बन्धुः जगन्नाथः स्वेच्छया सृजति जगत् ।
पालयत्यखिलं विश्वं संहरत्यन्तकाले तत् ॥
सृष्टिस्थित्यन्तकर्ता तं कारणानां परं प्रभुम् ।
भजामि भक्तिभावेन जगन्नाथं सनातनम् ॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
स दुर्लभः, सः निर्मलः॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(तत्त्वप्रधानभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥
💓
पापं दया-दण्डः
(मुक्तछन्दः)
अज्ञानेन कृतं पापं दया भवति सदा।
ज्ञानेन कृतं पापं दण्डः निश्चितः तदा॥
सर्वदा कर्मफलं ज्ञात्वा विवेकं सम्पादयेत्।
यद् अज्ञानात् कृतं पापं तत् क्षम्यतामिति स्फुरेत्॥
★
दयाधर्मनीतिः
(मुक्तछन्दः)
दया हि धर्मस्य मूलं, दया हि सर्वसुखप्रदा।
दया हि मानवत्वस्य भूषणं, दया हि परमा स्मृता॥
दया न केवलं वाक्ये, न केवलं भूषणम्।
कर्मणा सा प्रकटिता भवेत्, तदा धर्मः फलप्रदः॥
नित्यपापिनि चापराधिनि दया हि असत्कर्म कथ्यते।
तस्मिन् उचितं दण्डप्रदानं धर्म इति भाष्यते॥
★
पापिनः चरितम्
(मुक्तछन्दः)
पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।
मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।
एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,
पुनरपि सुखं भोक्तुम् इच्छति।
★
पापिनः चरितम्
(मुक्तछन्दः)
पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।
मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।
एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,
पुनरपि सुखं भोक्तुमिच्छति।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।
भूमि प्रणाम-क्षमा याचन स्तोत्रम्।
(After waking up in the morning, chant this stotram)
नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥
स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥
त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥
नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥
स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥
त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥
नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥
इति भूमि-प्रणाम-क्षमायाचन-स्तोत्रं सम्पूर्णम्।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तद्विना पतनं निश्चितम्।
★
आत्मा–देहगृहविचारः
(मुक्तछन्दः)
यदा गृहमिदं जीर्णं न वासायोपपद्यते।
तदा निवासिनस्तस्मात् त्यजन्ति स्वयमेव ते॥
तथा शरीरमेतज्जीर्णं न कर्मण्युपपद्यते।
तदा देहं परित्यज्य जीवोऽन्यत्रोपपद्यते॥
यदा गृहमिदं भग्नं न पुनर्निर्मितुं क्षमम्।
तदा तद् धूलिरूपेण नश्यत्येव निरन्तरम्॥
तथा शरीरमेतद् भग्नं न पुनः स्थापयितुं क्षमम्।
स्वभावादेव विनश्यति चोपगच्छति पञ्चत्वम्॥
न शक्यं तदिदं रूपं पुनरेव उद्जीवितुम्।
न प्राणः पुनरायाति त्यक्ते देहे कथंचन॥
एष धर्मः सनातनः शास्त्रेषु परिकीर्तितः।
देहभेदेऽपि नित्यात्मा याति स्वमार्गेणैव॥
इत्यात्मदेहगृहविचारः समाप्तः॥
★
स्वप्न-मरण-आत्मतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
यदा निर्गच्छत्यात्मा देहात् न कश्चिद् वेद तदा।
न कम्पः नापि चिह्नः स्यात् शान्ते देहे स्थिते सदा॥
निशब्दं याति दूरं स यत्र प्राणो न गच्छति।
अदृष्टोऽज्ञातमार्गेण मृत्यु-पन्थानमृच्छति॥
पुनर्यदा प्रविशत्येष देहं मृत्तिकामयं पुनः।
तदा वेदना समुत्पन्ना चेतना जायते निश्चितः॥
स्पन्दते जागरूकं देहं जीवनं स्वं प्रपद्यते।
वेदना सूचयत्येव आत्मनः सन्निधिं ध्रुवम्॥
अतः मूढमिदं मनो न सर्वं सत्यमीक्षते।
स्वप्नमायाविलासेन भ्रान्तिमेव प्रसूयते॥
विवेकेन विचिन्त्यैतत् सत्यं मिथ्यां च भेदय।
क्षणभङ्गुरेऽस्मिन् लोके आत्मयात्रां निरीक्षय॥
💓
भवसागरपारतत्त्वम्
अन्तर्मुख आत्मज्ञानी अतिप्रयोजनम्।
बहिर्मुखता च आसक्तिश्च नित्यम् वर्जनीयम्।
आत्मशुद्धिनिष्कामभक्तिः सह आपेक्ष्यम्।
एतत् सनातनधर्मैकं भवसागरपारतत्त्वम्।
💓
मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।
[संसारसत्यदर्शनम्]
(मुक्तछन्दः)
चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।
केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥
केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।
यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥
यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥
★
संसारधर्मन्यायविचारः
(मुक्तछन्दः)
पितुः अपराधे मातुः दण्डनं महद् अहितकरम्।
पुत्रवधूकृते दोषे पुत्रस्य दोषारोपणम् अति अनिष्टकरम्।
गृहे गृहे, देशे देशे च युद्धविवादं अत्यन्तम् अनिष्टकरम्।
एकस्य दोषे दशजनदण्डनं कदापि न हितकरम्।
संसारस्य अस्मिन् क्लेशे न्यायशान्त्योः समर्थनं श्रेयस्करम्।
एषः सनातनधर्मस्य परमः शाश्वतः नित्यः नियमः।
☆
विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः
विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।
जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥
शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।
अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥
स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।
स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्तीति परं पदं।
धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।
निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च प्रयोजनम्॥
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।
धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।
निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥
★
अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,
अनन्तानि शास्त्राणि॥
(मुक्त छंद )
अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥
अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।
न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नराः॥
नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव मे चेतसि॥
निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥
☆
अनन्त-हरि-लीला-शास्त्रम्
अनन्तो हरिरव्यक्तो, लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि, कथाश्चास्यानन्ताः॥
अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो, नास्ति तस्य परिसीमा।
न कश्चिज्जीवो वेत्ति पूर्णां तस्य महिमाम्॥
नादिर्न चान्तो यस्य, नास्ति तस्य परिमितता।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहति मम चेतसा॥
निष्कामकर्मणा नित्यं, निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनया॥
★
शास्त्रलोकाचारः
(मुक्त छंद )
यस्य वस्तुनः शास्त्रे नास्ति विवरणम्।
सदाचारेण भवति तत् स्थानपूरणम्।
★
शास्त्रलोकाचारः
यस्य वस्तुनः शास्त्रे विवरणं नास्ति,
तस्य स्थानपूरणं सदाचारेण भवति।
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[पूर्णसत्यस्य अन्वेषणम्]
(मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यम्॥
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[शास्त्रातीतं सत्यम्]
(मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यस्वरूपम्॥
★★
धर्मपालनम्
सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं - "कुतः शिक्षितो भवान्?"
अहमुक्तवान् - यत्र यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितोऽहम् ॥
रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान् कर्म।
कर्तव्यकर्मविहीनस्य कथं स्यात् मम धर्मसाधनम्?
अथ धर्मपालनस्य अवहेलनम्
वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति चिन्तनम् अनुचितम्,
यस्मात् कश्चिन्न जानाति न भविष्यत्कालं न च मरणकालम् ॥
यः धर्मपालने ब्रह्मणि प्रकृतौ च करोत्यवहेलनाम्,
तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति निष्फलम्।
यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोत्यसम्मानम्,
जगन्नाथजनार्दनस्तस्य कदापि न भवति प्रसन्नः ॥
श्री जगन्नाथाष्टकम्।
वैकुण्ठे विहरन् रसमय-भक्ति-गीत-तरङ्ग-लीलान्वितः।
मुरली-कल-गान-मधुर-मनोज्ञ-स्वरोद्गीत-लास्यरतः।
सुन्दर-सौरभ-तनुः करुणा-निधिः भक्त-वर-दान-प्रदः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
वैकुण्ठे विराजन् कमल-सदृश-कान्ति-विभूषितः।
सर्व-देव-नमित-पदः सर्व-भक्त-हृदयान्तः स्थितः।
अखिल-जगत्-नाथोऽनन्तानन्द-सागरः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
क्षीरार्णव-तरङ्ग-ललित-चन्द्र-कलाधर-सुन्दरः।
देव-नुत-पद-पङ्कज-रजो-राजित-भास्करः।
नारायणो भक्त-वर-दः मुरली-रव-मोहितः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
गोलोक-सरोरुह-जल-तरल-लोचन-दीप्तिमान्।
लक्ष्मी-सहित-रस-रङ्ग-लीला-शालिन् सनातनः।
भक्त-जन-मानस-चन्द्रः त्रिभुवन-तमो-हरः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
वैकुण्ठ-विहारी, नरक-भय-हारी, सुर-पालक ईश्वरः।
गोलोक-नट-वर-किशोर-रूप-लावण्य-सुन्दरः।
सर्व-जन-प्रियः, कृपामय-हृदयः सुखदः सर्वेश्वरः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
सागर-माधवः क्षीरार्णव-शयनः श्रीहरि-रूपः।
गोलोक-भक्त-जन-रस-प्रवाह-वितरण-निश्नातः।
प्रेमानन्द-निधिः सर्व-देव-मुनि-मानितः श्री जगन्नाथः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
गोलोक-कान्तः प्रेमरसामृत-वारिधिः अनन्तः।
वैकुण्ठ-भूषणो हरिः क्षीर-सिन्धोः प्रकाशकः।
भक्त-जन-जन्म-सफलः अनन्त-कृपामयः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
सर्व-लोक-नाथः भक्त-प्रियः दीनजन-शरण्यः।
गोलोक-वैकुण्ठ-मणि-भास्वर-विग्रह-माधवः।
मम जीवनस्य गतिःनित्य-आनन्द-रूप-देवः।
मम हृदये सदा स्थितः श्रीजगन्नाथः स्वामी नयनपथगामी भवतु मे ॥
इति श्री जगन्नाथाष्टकम् सम्पूर्णम्।
★
अध्ययन-प्रचार-अध्यापन
अधिकारनीतिः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,
न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।
न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,
सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥
यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,
तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।
अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,
नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥
तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,
न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।
येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,
ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥
★
शास्त्रार्थबोधयोग्यता
शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता
सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।
युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः
तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥
नामतत्त्वदृष्ट्या देवतत्त्वस्य अन्यतत्त्वानां च
दार्शनिकं विवेचनम्।
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?
परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥
शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?
परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥
एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥
तथान्यलोकदेवानां प्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते तल्लोकस्यापि तत्त्वमाहात्म्यं यथार्थरूपेण॥
एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥
एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥
शास्त्राध्ययननीति।
गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।
यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥
निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।
शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥
★
ज्ञानदाननीतिः - नियमः
(मुक्तछन्दः)
यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,
तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।
यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,
तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥
भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,
अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।
यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,
तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥
एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।
💓
सम्पूर्णे गृहे विधिना गृहप्रवेशः शुभप्रदः ।
असम्पूर्णे गृहे न कर्तव्यः कर्मारम्भः कदाचन॥
वास्तुशास्त्रोक्तमुहूर्तं लोकाचारैश्च सम्मतम् ।
एषः सनातनो धर्मो लोकाचारैः समन्वितः॥
सम्पूर्णे देवमन्दिरे देवप्रतिष्ठा विधीयते ।
नासम्पूर्णे देवमन्दिरे कार्या प्राणप्रतिष्ठा सिद्धमते॥
देवस्थानस्य सिद्धौ तु सर्वकर्माणि समाचरेत्।
एषः नित्यः सनातनधर्मो हृदि संस्थितो भवेत् ॥
ब्रह्मज्ञानं सुशास्त्रं सदाचार आत्मनः प्रियम् ।
एतत् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् ॥
नारीगुण गौरवस्तोत्रम्
स्त्रीणां वर्णनमिदं - सौन्दर्यं गुणसंग्रहम्।
सदा सत्त्वं शुद्धभावं, सुन्दरं वस्त्रधारणम्॥
सुमधुरा वाणी तासां, सेवा दया समन्विता।
सर्वहृदयसमर्पेण सतत् धर्ममार्गे प्रतिष्ठिताः॥
सात्त्विकाहारसेविन्यः शान्तभावपरायणाः।
हरिकथाश्रवणरताः सत्यदयासमन्विताः॥
नार्यः सर्वाः दयामूर्तयः, मायाया जननीरूपाः।
याः स्वर्गात् अपि शोभन्ते, रूपगुणसमन्विताः॥
रूपे गुणे च संपन्नाः, सत्त्वशालिन्य एव ताः।
सुवर्णलक्षणा नार्यः पूज्या सर्वैः सदा ॥
भगवान् उवाच-
प्रकृतिः पुरुषश्च परब्रह्मस्वरूपिणौ।
तर्हि कथं भवति भेदभावः स्त्री-पुरुषयोः॥
★
विवाहनीतिः
(मुक्त छंद)
एकविवाहः श्रेष्ठः स्यात् लोके धर्मपरायणः।
सुखदः शान्तिदः नित्यं जीवनस्य हितावहः॥
धर्मरक्षार्थमेवात्र बहुविवाहः कदाचन।
अन्यथा स दुःखदः स्यात् सदा क्लेशवृद्धिकरः॥
एकविवाहे सन्तोषः भार्यापत्यसमन्वितः।
शान्तिः प्रेम च नित्यं स्यात् हृदये सुखवर्धितः॥
बहूनामेकगृहस्थे विवादः स्यादनिवारितः।
कलहः क्लेशदः नित्यं जीवनं दुःखवर्धितम् स्वतः॥
तस्मादेकविवाहोऽयं श्रेयस्करः बुधैः स्मृतः।
बहुविवाहो लोकेऽस्मिन् दुःखहेतुः प्रकीर्तितः॥
अथ परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः
परस्त्रियां गर्भाधानम् महापापप्रदायकम्।
नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥
कुमार्या:सह पापसङ्गः सदा पापस्य कारणम्।
सृष्टेः संसारहेतूनां महाअहितकरं ध्रुवम्॥
★
धर्मपूर्वकं प्रजननम्।
(मुक्तछन्दः)
प्रजननं सर्वभूतानां धर्मः शास्त्रोक्तम् अनुशासनम्।
पोषणसामर्थ्यं मनसि कृत्वा ततः कुर्यात् प्रजननम्॥
💓
योनिस्वयंवरनियमः
(प्रकृतिस्वयंवरसत्यं)
(मुक्तछन्दः)
प्रत्येकस्यां योनौ विद्यते स्वयमेव स्वयंवरसभा।
तत्र स्वयं प्रकाशते, ईश्वरदत्ता योनिप्रभा॥
एष प्रकृतेर्मूलं सत्यं परमः नियमः।
सर्वयुगेषु सर्वकाले सत्यरूपेण विद्यमानः॥
एष धर्मः प्रकृतेर्नित्यः स्वयंसिद्धः सनातनः।
सर्वकालेषु सत्योऽयं, न कदाचिद् विपर्ययः॥
💓
पीठनिर्माणसिद्धिः
(पीठनिर्माणविधिः)
शास्त्राधारे पवित्रे भूमौ विधिपूर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अधिकारिगुरुणा सार्धं परम्परया सुपोषितम् ॥
नित्यआराधनसंयुक्तं सदाचारसमन्वितम् ।
लोकसंग्रहकार्येण शिष्यपरम्परान्वितम् ॥
न केवलं क्रियामात्रात् पीठं सिद्धिमवाप्नुयात् ।
तपोधर्मसमायुक्तं सत्येनैव विराजयेत् ॥
💓
देवालयध्वजारोहणनियमः
(देवालयध्वजारोहणविधिः)
ध्वजारोहणकर्मैतत् सनातनधर्मसंमतम् ।
देवालयस्य शोभार्थं विजयस्य च सूचकम् ॥
संस्थापिते च देवेशे नारोहेद् देवमन्दिरम् ।
न सञ्चरेत्ततो भक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥
कर्मार्थे यदि गन्तव्यं बहिर्नीत्वा विग्रहम् ।
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पुनः स्थापयेत् विग्रहम् ॥
एष धर्मः परो ज्ञेयः शास्त्रसम्मतसंस्थितः ।
मर्यादारक्षणार्थाय सर्वलोकहितस्थितः ॥
छद्म-धर्म
धर्मं वदन्ति, कुहरन्ति हृद्ये, सन्तेषु वेषं वहन्ति सदैव।
वाचि पवित्रं, मनसि विषं तु, गूढं प्रच्छन्नं निहितं विचित्रम्॥
पापानि “ईशेच्छा” नाम्ना च, दुष्कृत्यं दिव्यं विदधन्ति ये।
प्रत्येकपापं पुरतः पश्चात्, “ईश्वरः स्वयम् आज्ञापयति” इति॥
मोहाहंकारान्धा सत्यनास्तिकाः, छायां भजन्ति प्रमाणत्यागिनः।
स्वर्गप्रभामिव तं प्रकाशं मत्वा, अन्धकार-पटलं विदुः गहनम्॥
न धर्मिणः ते, दम्भ-मोहिताः, लोभ-मदेन प्रेरिताः ये।
पुण्यं क्षीयते, गुणः विनश्यति, मृत्यु-तमोऽरोहति धीमतां हृदि॥
शृणु नियमं हे मन विलसन्, ईश्वरः सत्यसहितः सदा शुद्धः।
यत्र धर्मो भग्नः मिथ्या-राज्ये, तत्र पाप-दुःख-बंधनं चरति निःशब्दम्॥
★
धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्
(मुक्तछन्दः)
यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।
यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥
यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।
यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥
यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।
तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥
यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।
स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥
धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।
यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥
★
धर्मप्रदूषणनिवारणम्
(मिथ्यैश्वरदोषः)
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।
ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥
ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।
भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं ॥
----------------------------------
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।
★
स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,
ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।
न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,
अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥
दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,
“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।
वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,
अन्ये सर्वे नश्वराः, ते अज्ञानिनः॥
💓
वैष्णवधर्म।
सर्वत्र भगवन्तं पश्यति यो भक्तः भक्त्या सदा स्थितः।
आत्मानं च भगवति पश्यन् स एव परमो वैष्णवः स्मृतः॥
यदि मनसि कश्चिदभिमानः तिष्ठति, वैष्णवाः न वयम्।
अभिमान-काम-क्रोध-लोभ-मोह-त्यागेन वैष्णवा भवामः वयम्॥
अथ वैष्णवस्य लक्षणम्
परमो वैष्णवः सदा चिन्तयति श्रीहरिपदम्।
परमो वैष्णवः सदा अनुभवति स्वात्मानं तुच्छम्॥
परमो वैष्णवः सदा धारयति अमानित्वम्।
परमो वैष्णवः सदा सहिष्णुः, सदा उत्तमः॥
परमो वैष्णवः सदा भावयति श्रीहरिमुखम्।
परमो वैष्णवः हरिं चिन्तयति निरन्तरम्॥
इति वैष्णवधर्मवर्णनं सम्पूर्णम्॥
मोक्षतत्त्वम्।
मुक्त -छन्दः (Devanagari)
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
जीवमोक्षतत्त्वस्य प्रधानम् उपादानम् ॥
येन तत्त्वेन जीवोऽयं प्राक् सृष्टो मूलकारणात् ।
तत् तत्त्वं ज्ञात्वा मनो निर्लेपं कृत्वा समर्पयेत् ॥
अधिष्ठात्रे समर्पणं सत्यं मोक्षप्रदं स्मृतम् ।
अनादिबन्धनच्छेदो विमुक्तिः परमं सुखम् ॥
सर्वेषां ऋणानां परिशोधनम् आवश्यकम् ।
एतानि कर्माणि जीवस्य मोक्षं प्रयच्छन्ति निश्चितम् ॥
💓
वेददृष्ट्या मूर्तिस्नानम्
💓
The Reality of Life
(Divine Spell of Life)
God grants to every soul a span,
A silent gift, unseen by man.
Within the heart it softly lies,
A hidden flame that never dies.
Some use this spell to spread the light,
And kindle hope in darkest night.
While others wander, lost in chase,
Of fleeting dreams and empty race.
This spell is freedom, this is choice,
Bestowed on all with silent voice.
To shape one's path, to rise or fall,
The Divine entrusts this gift to all.
Yet when the spell draws near its end,
No wealth nor power can defend.
The body turns to dust again,
Released from time and mortal pain.
But deeds of truth, the seeds once sown,
Shall live when earthly breath has flown.
For life’s a sacred role we play,
Till time dissolves the fleeting day.
💓
Unity of the Divine
By different names, the One is called,
Through varied paths, yet One for all.
In Krishna’s flute, the cosmos sings,
In Allah’s will, creation springs.
In Krishna, love and Lila shine,
In God, grace and truth divine.
Different tongues, yet truth the same,
One eternal, many a name.
Balabhadra stands in strength and light,
Guiding souls on paths of right.
In Jesus Christ’s sacrifice we see
Love, compassion, and humility.
Paths are many, the goal is One,
Like countless rays from a single sun.
Let not division cloud the sight-
All seek the same eternal Light.
★
The Discernment of Dreams
Dreams that proof and reason bless
Shine with light and truth confess.
When uncontrolled feeling grows,
False radiance its shadow shows.
But lacking proof, they fade away
Mere shadows born of night and day.
So guard them well, and speak them not,
Lest falsehood spread and hearts be caught
★
The Meditation of Lord Krishna
Who shall He worship-He, the One,
From whom arise the moon and sun?
No higher truth exists above
He dwells within His Self in love.
He seeks no distant deity,
Nor needs a refuge, none but He;
The source of all, the primal flame,
He rests absorbed in His own Name.
As taught in Bhagavad Gita, clear,
He, the supreme soul, near and dear.
And in Srimad Bhagavatam we see,
He, the Lord-he is the master key.
The formless Brahman, vast, supreme,
Is but His own eternal gleam;
No second truth, no separate key,
He is the one reality.
But those who seek some truth apart
Still wander far from wisdom’s heart;
Not knowing Him nor Shastra’s core,
They miss the One forevermore.
★
Meditating upon emptiness
In silence deep where drifting thoughts decay,
The void unfolds in formless, boundless sway.
No self, no sound, beyond all night and day,
Pure truth shines forth in the still void’s array.
💓
Srimad Bhagavatam One Line Essence
Remember God, love God, serve God
You will be free, God will give nod
★
As One Sees, So God Appears
When God on earth in human form did stay,
Yet few could see His truth in mortal clay.
Some hearts awoke and knew His form divine,
And felt His presence radiant, pure, sublime.
By His own word, His glory stood revealed,
And faith in Him within their souls was sealed.
They bowed in love, their vision clear and bright,
And sensed His fragrance filled with sacred light.
But others saw a man of common birth,
And mocked His name, unaware of worth.
Their clouded minds, in ignorance confined,
Perceived no grace, no truth their hearts could find.
Thus lives this tale upon the earthly span-
God seen as God, or merely seen as man.
As is the heart, so is the sight we frame:
One finds the truth, another mocks the same.
💓
Bhagavad Gita One Line Essence
Do your duty, selfless and true,
With devotion divine, ever new.
From attachment you'll break free,
In divine light, you'll be free.
💓
Dharma - The Eternal Flame
Dharma is truth-eternal, vast,
Not bound to future, nor chained to past.
Universal law, serene and bright,
A deathless flame of guiding light.
Not for selfish gain declared,
Nor twisted words by ego snared;
It stands untouched by greed or claim,
Unmoved by praise, unhurt by blame.
Infinite, pure, forever the same,
Beyond all sect, beyond all name;
It lives where righteousness is done,
It shines alike on everyone.
Who guards Dharma with faithful heart,
And never from its path departs,
By that same Dharma is guarded still,
In storm, in sorrow, by higher will.
For Dharma is truth-eternal, wide,
The cosmic law none can divide;
He who in Dharma chooses to stand,
Is held secure by unseen hand.
💓
True Worship
For worship there is no time,
No need for bell or chant or chime;
God only sees devotion, not time-
A loving heart is truth sublime.
God does not see what you offer,
Nor judge the outer golden cover;
He only sees respect hidden in the wrapper,
The silent faith you gently offer.
No wealth nor grand display He sees,
No costly gifts or rituals please;
A humble heart bowed down in prayer
Brings the Lord to dwell and hear.
So worship not by hour or art,
But with a pure and faithful heart;
Where love and reverence shine in heart,
There begins true worship, devotion’s start.
★
Knowing the Heart of Man
(The Measure of a Man)
In society’s wisdom, passed through time,
We find simple truths in thoughtful rhyme.
To know a person, wise and true,
Observe their words and actions too.
The ideal mind seeks thoughts that rise,
In noble dreams and visions wise.
They speak of truth, of higher aim,
And light within a virtuous flame.
The good will speak of deeds that aid,
Of paths where helping hands are laid.
Their words bring comfort, calm, and cheer,
And guide the lost with vision clear.
The lesser mind in faults will stay,
In others’ flaws they lose their way.
In constant blame their thoughts reside,
With restless tongue and wounded pride.
A person’s worth is clearly shown,
By how they treat the weak, unknown.
The ones beneath, the poor, the small,
Reveal the truth that governs all.
In nature’s care and kindness shown,
Their inner seeds are truly known.
To those in pain or deep distress,
Their acts reveal their tenderness.
A man is judged by friends he keeps,
And righteousness he accepts or leaves.
For company shapes the heart and mind,
And leaves its silent mark behind.
The face reflects the hidden soul,
Its fleeting signs reveal the whole.
In eyes and gestures softly cast,
The inner thoughts are seen at last.
A good man walks with gentle grace,
With compassion shining in his face.
He helps in times of grief and need,
With selfless heart in word and deed.
With due respect to all he gives,
In humble truth he always lives.
To elders, peers, and those below,
His reverence continues to grow.
His mind is calm, his senses still,
He governs anger by his will.
No envy clouds his steady sight,
He walks the path of inner light.
In truth he stands, in honesty clear,
With faithful heart and conscience dear.
No falsehood stains his spoken word,
His voice with purity is heard.
No pride resides within his way,
In modest strength he moves each day.
His virtues shine, yet softly stay,
Like stars that glow without display.
With sincere heart and purpose bright,
He walks in truth, in silent light.
His words and deeds in union stand,
A noble soul in every land.
★
The Body and the Soul
When the house is worn, unfit to stay,
Its dwellers leave and go away.
So when the body fails its role,
The Self departs-the deathless soul.
When walls are cracked, beyond repair,
The house dissolves in dust and air.
So too the living body, weak or old,
Returns to dust, since it cannot hold.
No hand can shape that form again,
No life returns to mortal frame.
This is the truth the Divine declares-
The Eternal Law that all life shares;
Nothing beyond this stands as right,
All else is shadow, veiled from sight.
★
The Power of Self-Correction
(From Inner Truth to World Peace)
If one beholds one’s faults within,
And strives to cleanse each trace of sin,
With steadfast will and vision true,
All inner storms fade from view.
If society can see its flaws,
And strives to mend its broken laws,
With mindful steps and purpose wise,
Its heavy chains dissolve and die.
If every country knows its flaws,
And walks the path of righteous laws,
Through self-correction, firm and wise,
A nation’s countless troubles die.
If nations see their shadowed ways,
And walk the path of righteous ways,
Through self-correction, pure and kind,
The world’s deep wounds are healed in time.



