Brahman (ब्रह्म), Brahma-jnana, Ekaksara Mantra, Anekaksara Mantra, Siddha Mantra, Mantra Siddhi, Gayatri ,Savitri, Sarasvati,Saptanga and Astanga Yoga,Brahma-guna and Brahma-kriya.
What is Brahman?
Brahman = The infinite, eternal, Ultimate Truth.
What is Brahma-jnana?
Brahma-jnana = Realizing that Truth.
According to the Sanatana Dharma scriptures, the four forms of Brahman are- Vasudeva, Sankarsana, Pradyumna, and Aniruddha. These are collectively called the Chatur-vyuha (fourfold) forms.
Scriptural Sources:
Shrimad Bhagavata Purana
Vishnu Purana
Pancharatra Agama
[Pancharatra Agama is not the work of a human author; it is an Agamic tradition revealed by Lord Narayana.][Agama = a traditional divine scripture transmitted through spiritual lineage.]
2. Chatur-vyuha Principles
★Shri Vasudeva:-The original manifest form of the Supreme Brahman; pure consciousness
★Shri Saṅkarṣaṇa:- Associated with the principle of knowledge and ego
★Shri Pradyumna:-The principle of mind or will-power
★Shri Aniruddha:-Associated with intellect and the power of governing the Universes
Ekaksara Mantra-"Mantra of one syllable
A mantra in which only one seed-syllable (bija) is primary.
Purpose: To focus consciousness at a single point (concentration + realization of truth).
Examples:
Om (ॐ)- Symbol of the Supreme Reality/Brahman, the most well-known Ekaksara mantra.
Inner meaning: "Everything is contained in the One.
Anekaksara Mantra - Mantra of many syllables
A mantra that contains more than one syllable, word, or phrase. It expresses the divine or truth in an expanded form.
Examples:
Gayatri Mantra
Hare Krisna Mahamantra
Om Namah Sivaya
Inner meaning: "The One Truth manifests in many forms.
Brief Comparison: Ekaksara vs. Anekaksara
Gayatri, Savitri, Sarasvati-
Gayatri Power of Consciousness
Nature: Mother of the Vedas, Goddess of wisdom
Principle: Intellect, light, inner inspiration
Main mantra: Om bhur bhuvah svah… (Gayatri mantra)
Essence: The power that leads from ignorance to knowledge.
Savitri - Creative Power
Nature: Divine energy of the Sun (Savita)
Principle: Creation, life-force (prana), inspiration
Essence: The power that awakens and purifies life.
Sarasvati - Goddess of Knowledge and Speech
Nature: Presiding deity of learning, music, art, and speech
Principle: Discernment, pure intellect, creative brilliance
Essence: She removes ignorance and bestows knowledge.
One-line distinction
Savitri - gives life (Prana-sakti)
Gayatri - awakens understanding (Prajna-sakti)
Sarasvati - grants knowledge (Vidya-sakti)
Yoga:-
Yoga is the union of the individual Self with the Supreme Self through the restraint of the modifications of the mind.
Or in a more explanatory form:
Yoga is that by which, through the restraint of the fluctuations of the mind, the individual Self attains union with the Supreme Self.
Saptanga and Astanga Yoga
Saptanga Yoga - The sevenfold path
(As presented mainly in the Gita and the devotional tradition.)
Seven limbs:
Yama – moral restraint
Niyama – purity, discipline, self-study
Asana – stable seated posture
Pranayama – regulation of breath
Pratyahara – withdrawal of the senses
Dharana – concentration of mind
Dhyana – continuous remembrance/meditation
Here A pure heart + constant remembrance of God → Samadhi arises naturally.
Goal: Purification of mind and remembrance of God.
Here Dhyana often means: Remembering Krishna or the Divine Reality,
1.repeating a mantra (nama-japa),
2.visualizing the Divine form,
3.feeling love and surrender.
Meditation here is devotional remembrance (smaraṇa), not only mental concentration.
Why only 7 limbs? Why no Samadhi?
Here the emphasis is on purifying life and mind and Samadhi is seen as a natural grace or culmination, not a separate technical step. Therefore, Saptanga Yoga presents the path as living Yoga, rather than a strict psychological ladder like Ashtanga.
Astanga Yoga - The eightfold path
(According to Patanjali's Yoga Sutras)
Here Dhyana = a continuous and steady stream of awareness directed toward one chosen object.
Eight limbs:
Yama – non-violence, truth, non-stealing, continence, non-possessiveness
Niyama – purity, contentment, austerity, self-study, surrender to Isvara
Asana – steady and comfortable posture
Pranayama – regulation of breath
Pratyahara – turning senses inward
Dharana – fixing the mind on one point
Dhyana – uninterrupted meditation
Samadhi – absorption in the Self/Reality
Goal: Cessation of mental fluctuations and attainment of liberation (kaivalya).
In short
Astanga Yoga = discipline of the mind.
Saptanga Yoga = discipline of life + devotion to God.
Saptanga = 7 limbs - more devotion/practice oriented
Astanga = 8 limbs - more systematic (includes Samadhi)
Brahma-guna and Brahma-kriya
Brahma-guna - "Qualities of Brahman"
Refers to the inherent nature of Brahman (ultimate reality).
Main characteristics:
Sat- eternal, indestructible
Cit- pure consciousness/knowledge
Ananda- supreme bliss
Detached, essentially nirguna, all-pervading, witnessing consciousness.
Essence: Brahman is pure existence itself; this self-established being is its fundamental nature.
Brahma-kriya.
Brahma-kriya denotes either the inward spiritual discipline by which the individual consciousness becomes established in Brahman, or the creative activity of Isvara(ईश्वर) manifesting the universe - depending upon the philosophical context.
Vyavaharika (Empirical):- Creative activity of Isvara
Sadhana level:- Inner discipline leading to Brahman-realization
Siddha Mantra
A Siddha Mantra is a spiritually perfected, proven, and empowered mantra. Through its constant chanting with reverence and devotion, the chanter attains direct and proven spiritual realization of the Divine.
Siddha Mantra is one that is easy to practice and carries awakened spiritual power.
Mantra Siddhi
Mantra Siddhi is the perfection attained by the sadhaka through faithful and continuous japa, whereby the mantra removes ignorance, leads to Brahma-jnana or Bhagavad-anubhava, and reveals its full spiritual potency.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Hindi-
एकाक्षर एवं अननाक्षर / अनेकाक्षर मन्त्र
१) एकाक्षर मन्त्र - एक अक्षर वाला मन्त्र
ऐसा मन्त्र जिसमें केवल एक बीजाक्षर/प्रधान अक्षर होता है।
उद्देश्य: चेतना को एक बिन्दु पर केन्द्रित करना (एकाग्रता + तत्त्वबोध)।
उदाहरण:
ॐ- परम तत्त्व, ब्रह्म का प्रतीक (सबसे प्रसिद्ध एकाक्षर मन्त्र)
ह्रीं, श्रीं, क्लीं - शाक्त परम्परा में बीजाक्षर
भावार्थ: “एक में ही सब समाहित।”
२) अननाक्षर / अनेकाक्षर मन्त्र - अनेक अक्षरों वाला मन्त्र
ऐसा मन्त्र जिसमें एक से अधिक अक्षर/पद/शब्द होते हैं। इसमें देवता, स्तुति या तत्त्व का विस्तृत रूप व्यक्त होता है।
उदाहरण:
गायत्री मन्त्र
हरे कृष्ण महामन्त्र
भावार्थ: “एक ही सत्य अनेक रूपों में प्रकट।”
गायत्री, सावित्री एवं सरस्वती
१) गायत्री -चेतना की शक्ति
स्वरूप: वेद-माता, प्रज्ञा की देवी
तत्त्व: बुद्धि, प्रकाश, अंतःप्रेरणा
मुख्य मन्त्र: ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्
सार: अज्ञान से ज्ञान की ओर ले जाने वाली शक्ति।
२) सावित्री - सृजन की शक्ति
स्वरूप: सूर्य (सविता) की दिव्य ऊर्जा
तत्त्व: सृष्टि, जीवन-शक्ति (प्राण), प्रेरणा
सार: जीवन को जगाने और पवित्र करने वाली शक्ति।
३) सरस्वती-वाणी और विद्या की देवी
स्वरूप: ज्ञान, संगीत, कला और वाणी की अधिष्ठात्री
तत्त्व: विवेक, शुद्ध बुद्धि, सृजनात्मक प्रतिभा
सार: अविद्या हटाकर विद्या प्रदान करने वाली शक्ति।
एक सूत्र में भेद:
सावित्री - जीवन देती है (प्राण-शक्ति)
गायत्री - बोध जगाती है (प्रज्ञा-शक्ति)
सरस्वती- विद्या प्रदान करती है (वाणी-विद्या शक्ति)
योग:-
योग = मन की वृत्तियों का निरोध (शान्त करना) करके आत्मा का परमात्मा से मिलन।
या अधिक व्याकरणिक रूप में:
योग वह है, जिससे मन की वृत्तियों का निरोध करके आत्मा का परमात्मा से मिलन होता है।
सप्ताङ्ग एवं अष्टाङ्ग योग।
१) सप्ताङ्ग योग -सात अंगों वाला मार्ग
(मुख्यतः भगवद्गीता/भक्ति परम्परा)
सात अङ्ग:
यम - संयम, नैतिक आचरण
नियम - शुद्धता, तप, स्वाध्याय
आसन -स्थिर बैठने की अवस्था
प्राणायाम- श्वास-संयम
प्रत्याहार- इन्द्रियों का संयम
धारणा -चित्त की एकाग्रता
ध्यान -निरन्तर स्मृति/उपासना
लक्ष्य: मन की शुद्धि और ईश्वर-स्मरण।
२) अष्टाङ्ग योग - आठ अंगों वाला मार्ग
(मुख्यतः पतञ्जलि योगसूत्र)
आठ अङ्ग:
यम - अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह
नियम -शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर-प्रणिधान
आसन- स्थिर-सुखमय आसन
प्राणायाम- श्वास-नियमन
प्रत्याहार - इन्द्रियों का अंतर्मुखी होना
धारणा- एक बिन्दु पर चित्त-स्थिरता
ध्यान- अविच्छिन्न प्रवाह
समाधि - आत्म-तत्त्व में स्थिति
लक्ष्य: चित्त-वृत्ति-निरोध और कैवल्य (मुक्ति)।
एक सूत्र में भेद:
सप्ताङ्ग = ७ अङ्ग — भक्ति/साधना-प्रधान
अष्टाङ्ग = ८ अङ्ग — शास्त्रीय/पद्धतिगत (समाधि सहित)
ब्रह्म-गुण एवं ब्रह्म-क्रिया।
१) ब्रह्म-गुण (Brahma-guṇa)- ब्रह्म के गुण/लक्षण
यह उस चेतना के स्वभाव को इङ्गित करता है जिसे ब्रह्म कहा जाता है।
मुख्य लक्षण: सत्-चित्-आनन्द।
सत् - नित्य, अविनाशी
चित्- शुद्ध चेतना/ज्ञान
आनन्द- परमानन्द
निर्लेप, निर्गुण (मूलतः), सर्वव्यापक, साक्षी-भाव
सार: ब्रह्म का होना ही उसका मूल “गुण” है।
२) ब्रह्म-क्रिया (Brahma-kriya) - ब्रह्म से सम्बन्धित क्रिया/साधना
यह आन्तरिक साधना है जिससे साधक ब्रह्म-चेतना की ओर उन्मुख होता है।
सामान्य अङ्ग:
प्राणायाम + सूक्ष्म धारणा
मौन-अन्तर्मुखता
साक्षी-भाव (द्रष्टा-भाव)
अहंकार-क्षय की साधना
सार:ब्रह्म को जानने और अनुभव करने की अन्तःप्रक्रिया।
सिद्ध मन्त्र
सिद्ध मन्त्र एक आध्यात्मिक रूप से परिपूर्ण, प्रमाणित एवं शक्तिमान मन्त्र है। इसके निरन्तर श्रद्धा एवं भक्ति के साथ जप से साधक को ईश्वर का प्रत्यक्ष एवं प्रमाणित आध्यात्मिक साक्षात्कार प्राप्त होता है।
Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)
Poetry makes knowledge last. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory. In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning. Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required-the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another. Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.
Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.
भगवान
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥
भगवान
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥
★
भगवतत्त्वविवेचनम्
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,
स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥
★
निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना
अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।
न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥
न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।
चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥
कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।
देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥
तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।
रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥
नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।
सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥
न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।
अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥
रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।
भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥
तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।
ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥
★
सत्यः
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥
★
सत्यः
यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥
☆
हरिलीलारहस्यं
हरिः स्वलीलां जानाति, न जानाति हि संसारः।
अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥
ब्रह्मापि न जानाति, न वेदाः, नापि देहिनः।
अनुमानेन सर्वे तां, गायन्ति तस्य गुणगानम्॥
योगिनोऽपि हि योगेन, चित्ते तां न विलोकयेत्।
मायावरणे स्थिते रूपे, तत्रालोकः कुतः पुनः॥
★
श्रीअनन्तमाधव-नारायण
-नमस्कारस्तोत्रम्
ॐ श्री अनन्तमाधवाय नारायणाय
वासुदेवाय शङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय
पद्मनाभाय पुरुषोत्तमाय विष्णवे नमः।
ब्रह्मतत्त्वं
★
ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्
(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)
यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,
तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,
स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
स न गुरुः न पण्डितः शास्त्रमतम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥
★
अन्नब्रह्मतत्त्वश्लोकः
अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,
भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,
तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
★
भगवदवतारवर्णनम्
भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,
धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥
तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न सुलभं बोधितुम्,
भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥
चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,
संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्च अंशावताराः॥
एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,
भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः प्रकाशकाः॥
तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,
तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥
अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,
सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥
तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,
लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥
★
भगवत्प्रसन्नता
(मुक्तछन्दः)
यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥
यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥
एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,
सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥
सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्
★
अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।
जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।
मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥
न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।
केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥
💓
श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।
नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥
नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।
सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥
यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।
तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥
निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।
नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥
ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।
न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥
★
एकत्वं दैवतत्त्वस्य
(एकत्वभावः)
नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।
सर्वेषां पथिकानां सः, एकं लक्ष्यं सनातनम्॥
कृष्णवेणुनिनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते।
अल्लाहस्य इच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥
कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।
ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥
नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।
एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥
बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।
अज्ञानात् पारमागतान् जनान् नयति सत्पन्थाम्॥
ईशुपुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्यदर्शनम्।
दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥
नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।
यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥
मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत अज्ञानवृत्तिम्।
सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, एकमेव सनातनम्॥
★
भेदभावः
(देवभावः–मनुष्यभावः)
यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।
शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥
अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।
दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥
-----------------------------
पश्यत्येषः = पश्यति + एषः
पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा
★
सर्वधर्मसमभावः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेषां धर्माणां तु तत्त्वमेकमेव,
हृदये हृदये दीप्यते दिव्यं तेजः।
सर्वेषां देवोऽपि एक एव नित्यः,
धर्मरूपेभ्यः सर्वेभ्यः परतः स्थितः॥
धर्मत्यागः तु अज्ञानस्य लक्षणम्,
यदा नात्मा पश्यति स्वान्तर्ज्ञानम्।
★
समत्वभावः
(मुक्तछन्दः)
सिद्धौ न हृष्यति धीरो, न विषीदति विपत्तिषु सदा ।
समत्वेन स्थितो नित्यं, भवति सः पण्डितः सदा ॥
लाभालाभौ समौ यस्य, जयापजयौ समौ सदा ।
न स्पृहा न च द्वेषः, तस्य बुद्धिः स्थिरा सदा ॥
सुखदुःखे समे कृत्वा, न चलति मनः सदा ।
समदर्शी स विज्ञेयः, धीरः शांतः स एव सदा ॥
कर्मण्येवाधिकारोऽस्ति, फले नास्ति कदाचन ।
इति ज्ञात्वा स्थितो यः स्यात्, लभते शान्तिमुत्तमाम् ॥
★
ज्ञान-वैराग्य-भक्ति-समभाव-संगमः
(मुक्तछन्दः)
यः ज्ञानं धारयति नित्यं,वैराग्यं च मनसि स्थिरम्।
ईश्वर-भक्तिमयं हृदयं,सर्वं तस्मै भवेत् समम्॥
निश्चलं चित्तं निर्विकारं, समभावेन सुखदुःखम्।
धीरः सद्गुणैः पूज्यः स्यात्, शान्तिं सदा लभते नरः॥
स्वप्न-अनुभूति-विवेचनम्
शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।
अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥
प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥
💓
षड्रिपुणां प्रभावः
(पतनोत्थानद्वयम्)
कामात् क्रोधो भवेद् मोहः, मोहाद् लोभोऽभिजायते।
लोभाद् मदो मत्सरश्च, पतनस्य क्रमः प्रवर्तते॥
दमात् शान्तिर्भवेद् बुद्धिः, बुद्धेर्धर्मोऽभिजायते।
धर्माद् विनयः प्रीतिश्च, उत्थानस्य क्रमः वर्तते॥
पूजा
यस्यां पूजायां न आवाहितं ब्रह्मरूपम्।
सा पूजा नाममात्रा, न तु शुद्धतत्त्वम्॥
★
शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं च आनन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां, तमसां च विनाशकम्॥
शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णोः पूजाविधौ पुण्यं पापनाशनम् उत्तमम्॥
न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥
★
शङ्खनादमहिमा।
(मुक्तछन्दः)
उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।
नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥
नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।
सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥
💓
चतुर्व्यूह‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः
ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे
तुलसीपवित्रं धीमहि।
तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥
★
शुद्धस्वरूप‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः
(ब्रह्म-गायत्री-मन्त्रः)
ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे
शुद्धस्वरूपं धीमहि।
तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥
अज्ञानिनां मिथ्याप्रचारः
(ब्रह्मतत्त्वे अज्ञानम्)
अज्ञानी मूर्खा न जानन्ति श्रीबलभद्रम्।
श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥
ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।
महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥
अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।
मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपे॥
☆
ज्ञानम्
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥
न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।
शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥
योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।
तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥
★
सत्यज्ञानम्
सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।
आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥
सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयते नित्यम्।
निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥
यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युर्, लयं यान्ति निरन्तरम्।
रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं जगत्त्रयम्॥
यः जानाति हृदि स्वस्य तत्त्वमेतत् सनातनम्।
स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥
★★
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,
सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
☆
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारं उत्तमां योनिं प्राप्नोति,
सः जीवन् एव उत्तमं गुरुम् प्राप्नोति।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
★★★
पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।
ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
स दुर्लभः, सः निर्मलः॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(तत्त्वप्रधानभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥
💓
पापं दया-दण्डः
(मुक्तछन्दः)
अज्ञानेन कृतं पापं दया भवति सदा।
ज्ञानेन कृतं पापं दण्डः निश्चितः तदा॥
सर्वदा कर्मफलं ज्ञात्वा विवेकं सम्पादयेत्।
यद् अज्ञानात् कृतं पापं तत् क्षम्यतामिति स्फुरेत्॥
★
दयाधर्मनीतिः
(मुक्तछन्दः)
दया हि धर्मस्य मूलं, दया हि सर्वसुखप्रदा।
दया हि मानवत्वस्य भूषणं, दया हि परमा स्मृता॥
दया न केवलं वाक्ये, न केवलं भूषणम्।
कर्मणा सा प्रकटिता भवेत्, तदा धर्मः फलप्रदः॥
नित्यपापिनि चापराधिनि दया ह्यसत्कर्म कथ्यते।
तस्मिन् उचितं दण्डप्रदानं धर्म इति भाष्यते॥
★
पापिनः चरितम्
(मुक्तछन्दः)
पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।
मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।
एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,
पुनरपि सुखं भोक्तुम् इच्छति।
★
पापिनः चरितम्
(मुक्तछन्दः)
पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।
मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।
एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,
पुनरपि सुखं भोक्तुमिच्छति।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्
तस्य अभावे अस्ति मूलच्छेदनं।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तद्विना पतनं निश्चितम्।
★
आत्मा–देहगृहविचारः
(मुक्तछन्दः)
यदा गृहमिदं जीर्णं न वासायोपपद्यते।
तदा निवासिनस्तस्मात् त्यजन्ति स्वयमेव ते॥
तथा शरीरमेतज्जीर्णं न कर्मण्युपपद्यते।
तदा देहं परित्यज्य जीवोऽन्यत्रोपपद्यते॥
यदा गृहमिदं भग्नं न पुनर्निर्मितुं क्षमम्।
तदा तद् धूलिरूपेण नश्यत्येव निरन्तरम्॥
तथा शरीरमेतद् भग्नं न पुनः स्थापयितुं क्षमम्।
स्वभावादेव विनश्यति चोपगच्छति पञ्चत्वम्॥
न शक्यं तदिदं रूपं पुनरेव उद्जीवितुम्।
न प्राणः पुनरायाति त्यक्ते देहे कथंचन॥
एष धर्मः सनातनः शास्त्रेषु परिकीर्तितः।
देहभेदेऽपि नित्यात्मा याति स्वमार्गेणैव॥
इत्यात्मदेहगृहविचारः समाप्तः॥
★
स्वप्न-मरण-आत्मतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
यदा निर्गच्छत्यात्मा देहात् न कश्चिद् वेद तदा।
न कम्पः नापि चिह्नः स्यात् शान्ते देहे स्थिते सदा॥
निशब्दं याति दूरं स यत्र प्राणो न गच्छति।
अदृष्टोऽज्ञातमार्गेण मृत्यु-पन्थानमृच्छति॥
पुनर्यदा प्रविशत्येष देहं मृत्तिकामयं पुनः।
तदा वेदना समुत्पन्ना चेतना जायते निश्चितः॥
स्पन्दते जागरूकं देहं जीवनं स्वं प्रपद्यते।
वेदना सूचयत्येव आत्मनः सन्निधिं ध्रुवम्॥
अतः मूढमिदं मनो न सर्वं सत्यमीक्षते।
स्वप्नमायाविलासेन भ्रान्तिमेव प्रसूयते॥
विवेकेन विचिन्त्यैतत् सत्यं मिथ्यां च भेदय।
क्षणभङ्गुरेऽस्मिन् लोके आत्मयात्रां निरीक्षय॥
💓
भवसागरपारतत्त्वम्
अन्तर्मुख आत्मज्ञानी अतिप्रयोजनम्।
बहिर्मुखता च आसक्तिश्च नित्यम् वर्जनीयम्।
आत्मशुद्धिनिष्कामभक्तिः सह आपेक्ष्यम्।
एतत् सनातनधर्मैकं भवसागरपारतत्त्वम्।
💓
मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।
(मुक्तछन्दः)
चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।
केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥
केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।
यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥
यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्तीति परं पदं।
धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।
निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च प्रयोजनम्॥
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।
धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।
निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥
★
अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,
अनन्तानि शास्त्राणि॥
(मुक्त छंद )
अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥
अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।
न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नराः॥
नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव मे चेतसि॥
निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥
★
धर्मपालनम्
(मुक्तछन्दः)
सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं , “कुतः शिक्षितवान् भवान्?”
अहमुक्तवान्, यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितवानहम्॥
रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान्।
विना कर्मणा विनाऽपि कर्तव्यं, कथं मम धर्मसाधनम्?॥
★
धर्मपालनस्य अवहेलनम्
(मुक्तछन्दः)
वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,
यस्मात् कश्चित् न जानाति भविष्यत्कालं च मरणकालं ।
यः धर्मपालने ब्रह्म प्रकृतिभ्यश्च करोति अवहेलनं,
तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति निष्फलम्।
यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोति असम्मानं,
जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।
★
धर्मपालनस्यावहेलनम्
(मुक्तछन्दः)
वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,
यस्मात् कश्चिन्न जानाति भविष्यत्कालं मरणकालम्।
यः धर्मपालने ब्रह्मणे प्रकृतिभ्यः करोति अवहेलनम्,
तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञं भवति निष्फलम्।
यः धर्मपालने सुब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोति असम्मानं,
जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।
★
अध्ययन-प्रचार-अध्यापन
अधिकारनीतिः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,
न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।
न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,
सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥
यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,
तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।
अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,
नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥
तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,
न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।
येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,
ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥
★
शास्त्रार्थबोधयोग्यता
शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता
सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।
युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः
तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥
★
शास्त्राध्ययननीति।
गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।
यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥
निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।
शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥
★
ज्ञानदाननीतिः - नियमः
(मुक्तछन्दः)
यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,
तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।
यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,
तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥
भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,
अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।
यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,
तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥
एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।
💓
गृहदेवालयनियमः
सम्पूर्णे गृहे विधिना गृहप्रवेशः शुभप्रदः ।
असम्पूर्णे न कर्तव्यो कर्मारम्भः कदाचन ॥
वास्तुशास्त्रोक्तमुहूर्तं लोकाचारैश्च सम्मतम् ।
एष सनातनः धर्मः लोकाचारेषु वर्णितः ॥
सम्पूर्णे देवमन्दिरे देवप्रतिष्ठा विधीयते ।
नासम्पूर्णे न कार्या प्राणप्रतिष्ठा सिद्धमते ॥
देवस्थानस्य सिद्धौ तु सर्वकर्म समाचरेत् ।
एष नित्यः सनातनधर्मस्य नियमः स्मृतः ॥
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।
एतत् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् ॥
★
विवाहनीतिः
(मुक्त छंद)
एकविवाहः श्रेष्ठः स्यात् लोके धर्मपरायणः।
सुखदः शान्तिदः नित्यं जीवनस्य हितावहः॥
धर्मरक्षार्थमेवात्र बहुविवाहः कदाचन।
अन्यथा स दुःखदः स्यात् सदा क्लेशवृद्धिकरः॥
एकविवाहे सन्तोषः भार्यापत्यसमन्वितः।
शान्तिः प्रेम च नित्यं स्यात् हृदये सुखवर्धितः॥
बहूनामेकगृहस्थे विवादः स्यादनिवारितः।
कलहः क्लेशदः नित्यं जीवनं दुःखवर्धितम्॥
तस्मादेकविवाहोऽयं श्रेयस्करः बुधैः स्मृतः।
बहुविवाहो लोकेऽस्मिन् दुःखहेतुः प्रकीर्तितः॥
★
परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः
परस्त्रीगर्भधारणं महापापप्रदायकम्।
नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥
कुमार्या सह सङ्गं तत् पापहेतुप्रदायकम्।
सृष्टेः संसारहेतूनां महाअहितकरं ध्रुवम्॥
💓
धर्मपूर्वकं प्रजननम्।
(मुक्तछन्दः)
प्रजननं सर्वभूतानां धर्मः शास्त्रोक्तम् अनुशासनम्।
पोषणसामर्थ्यं मनसि कृत्वा ततः कुर्यात् प्रजननम्॥
💓
योनिस्वयंवरनियमः
(प्रकृतिस्वयंवरसत्यं)
(मुक्तछन्दः)
प्रत्येकस्यां योनौ विद्यते स्वयमेव स्वयंवरसभा।
तत्र स्वयं प्रकाशते, ईश्वरदत्ता योनिप्रभा॥
एष प्रकृतेर्मूलं सत्यं परमः नियमः।
सर्वयुगेषु सर्वकाले सत्यरूपेण विद्यमानः॥
एष धर्मः प्रकृतेर्नित्यः स्वयंसिद्धः सनातनः।
सर्वकालेषु सत्योऽयं, न कदाचिद् विपर्ययः॥
💓
पीठनिर्माणसिद्धिः
(पीठनिर्माणविधिः)
शास्त्राधारे पवित्रे भूमौ विधिपूर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अधिकारिगुरुणा सार्धं परम्परया सुपोषितम् ॥
नित्यआराधनसंयुक्तं सदाचारसमन्वितम् ।
लोकसंग्रहकार्येण शिष्यपरम्परान्वितम् ॥
न केवलं क्रियामात्रात् पीठं सिद्धिमवाप्नुयात् ।
तपोधर्मसमायुक्तं सत्येनैव विराजयेत् ॥
💓
देवालयध्वजारोहणनियमः
(देवालयध्वजारोहणविधिः)
ध्वजारोहणकर्मैतत् सनातनधर्मसंमतम् ।
देवालयस्य शोभार्थं विजयस्य च सूचकम् ॥
संस्थापिते च देवेशे नारोहेद् देवमन्दिरम् ।
न सञ्चरेत्ततो भक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥
कर्मार्थे यदि गन्तव्यं बहिर्नीत्वा विग्रहम् ।
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पुनः स्थापयेत् विग्रहम् ॥
एष धर्मः परो ज्ञेयः शास्त्रसम्मतसंस्थितः ।
मर्यादारक्षणार्थाय सर्वलोकहितस्थितः ॥
छद्म-धर्म
धर्मं वदन्ति, कुहरन्ति हृद्ये, सन्तेषु वेषं वहन्ति सदैव।
वाचि पवित्रं, मनसि विषं तु, गूढं प्रच्छन्नं निहितं विचित्रम्॥
पापानि “ईशेच्छा” नाम्ना च, दुष्कृत्यं दिव्यं विदधन्ति ये।
प्रत्येकपापं पुरतः पश्चात्, “ईश्वरः स्वयम् आज्ञापयति” इति॥
मोहाहंकारान्धा सत्यनास्तिकाः, छायां भजन्ति प्रमाणत्यागिनः।
स्वर्गप्रभामिव तं प्रकाशं मत्वा, अन्धकार-पटलं विदुः गहनम्॥
न धर्मिणः ते, दम्भ-मोहिताः, लोभ-मदेन प्रेरिताः ये।
पुण्यं क्षीयते, गुणः विनश्यति, मृत्यु-तमोऽरोहति धीमतां हृदि॥
शृणु नियमं हे मन विलसन्, ईश्वरः सत्यसहितः सदा शुद्धः।
यत्र धर्मो भग्नः मिथ्या-राज्ये, तत्र पाप-दुःख-बंधनं चरति निःशब्दम्॥
★
धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्
(मुक्तछन्दः)
यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।
यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥
यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।
यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥
यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।
तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥
यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।
स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥
धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।
यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥
★
धर्मप्रदूषणनिवारणम्
(मिथ्यैश्वरदोषः)
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।
ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥
ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।
भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं ॥
----------------------------------
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।
★
स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,
ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।
न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,
अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥
दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,
“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।
वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,
अन्ये सर्वे नश्वराः, ते अज्ञानिनः॥
💓
मोक्षतत्त्वम्।
मुक्त -छन्दः (Devanagari)
येन तत्त्वेन जीवोऽयं प्राक् सृष्टो मूलकारणात् ।
तत् तत्त्वं ज्ञात्वा निर्लेपं मनः कृत्वा समर्पयेत् ॥
अधिष्ठाते समर्पे स्यात् स सत्यः शुद्धमोक्षदः ।
अनादिबन्धनच्छेदो विमुक्तिः परमं सुखम् ॥
सर्वेषां ऋणानां परिशोधनमप्यावश्यकम् ॥
💓
💓
The Reality of Life
(Divine Spell of Life)
God grants to every soul a span,
A silent gift, unseen by man.
Within the heart it softly lies,
A hidden flame that never dies.
Some use this spell to spread the light,
And kindle hope in darkest night.
While others wander, lost in chase,
Of fleeting dreams and empty race.
This spell is freedom, this is choice,
Bestowed on all with silent voice.
To shape one's path, to rise or fall,
The Divine entrusts this gift to all.
Yet when the spell draws near its end,
No wealth nor power can defend.
The body turns to dust again,
Released from time and mortal pain.
But deeds of truth, the seeds once sown,
Shall live when earthly breath has flown.
For life’s a sacred role we play,
Till time dissolves the fleeting day.
💓
Unity of the Divine
By different names, the One is called,
Through varied paths, yet One for all.
In Krishna’s flute, the cosmos sings,
In Allah’s will, creation springs.
In Krishna, love and Lila shine,
In God, grace and truth divine.
Different tongues, yet truth the same,
One eternal, many a name.
Balabhadra stands in strength and light,
Guiding souls on paths of right.
In Jesus Christ’s sacrifice we see
Love, compassion, and humility.
Paths are many, the goal is One,
Like countless rays from a single sun.
Let not division cloud the sight-
All seek the same eternal Light.
★
The Discernment of Dreams
Dreams that proof and reason bless
Shine with light and truth confess.
When uncontrolled feeling grows,
False radiance its shadow shows.
But lacking proof, they fade away
Mere shadows born of night and day.
So guard them well, and speak them not,
Lest falsehood spread and hearts be caught
★
The Meditation of Lord Krishna
Who shall He worship-He, the One,
From whom arise the moon and sun?
No higher truth exists above
He dwells within His Self in love.
He seeks no distant deity,
Nor needs a refuge, none but He;
The source of all, the primal flame,
He rests absorbed in His own Name.
As taught in Bhagavad Gita, clear,
He, the supreme soul, near and dear.
And in Srimad Bhagavatam we see,
He, the Lord-he is the master key.
The formless Brahman, vast, supreme,
Is but His own eternal gleam;
No second truth, no separate key,
He is the one reality.
But those who seek some truth apart
Still wander far from wisdom’s heart;
Not knowing Him nor Shastra’s core,
They miss the One forevermore.
💓
Srimad Bhagavatam One Line Essence
Remember God, love God, serve God
You will be free, God will give nod
★
As One Sees, So God Appears
When God on earth in human form did stay,
Yet few could see His truth in mortal clay.
Some hearts awoke and knew His form divine,
And felt His presence radiant, pure, sublime.
By His own word, His glory stood revealed,
And faith in Him within their souls was sealed.
They bowed in love, their vision clear and bright,
And sensed His fragrance filled with sacred light.
But others saw a man of common birth,
And mocked His name, unaware of worth.
Their clouded minds, in ignorance confined,
Perceived no grace, no truth their hearts could find.
Thus lives this tale upon the earthly span-
God seen as God, or merely seen as man.
As is the heart, so is the sight we frame:
One finds the truth, another mocks the same.
💓
Bhagavad Gita One Line Essence
Do your duty, selfless and true,
With devotion divine, ever new.
From attachment you'll break free,
In divine light, you'll be free.
💓
Dharma - The Eternal Flame
Dharma is truth-eternal, vast,
Not bound to future, nor chained to past.
Universal law, serene and bright,
A deathless flame of guiding light.
Not for selfish gain declared,
Nor twisted words by ego snared;
It stands untouched by greed or claim,
Unmoved by praise, unhurt by blame.
Infinite, pure, forever the same,
Beyond all sect, beyond all name;
It lives where righteousness is done,
It shines alike on everyone.
Who guards Dharma with faithful heart,
And never from its path departs,
By that same Dharma is guarded still,
In storm, in sorrow, by higher will.
For Dharma is truth-eternal, wide,
The cosmic law none can divide;
He who in Dharma chooses to stand,
Is held secure by unseen hand.
💓
True Worship
For worship there is no time,
No need for bell or chant or chime;
God only sees devotion, not time-
A loving heart is truth sublime.
God does not see what you offer,
Nor judge the outer golden cover;
He only sees respect hidden in the wrapper,
The silent faith you gently offer.
No wealth nor grand display He sees,
No costly gifts or rituals please;
A humble heart bowed down in prayer
Brings the Lord to dwell and hear.
So worship not by hour or art,
But with a pure and faithful heart;
Where love and reverence shine in heart,
There begins true worship, devotion’s start.
★
Knowing the Heart of Man
(The Measure of a Man)
In society’s wisdom, passed through time,
We find simple truths in thoughtful rhyme.
To know a person, wise and true,
Observe their words and actions too.
The ideal mind seeks thoughts that rise,
In noble dreams and visions wise.
They speak of truth, of higher aim,
And light within a virtuous flame.
The good will speak of deeds that aid,
Of paths where helping hands are laid.
Their words bring comfort, calm, and cheer,
And guide the lost with vision clear.
The lesser mind in faults will stay,
In others’ flaws they lose their way.
In constant blame their thoughts reside,
With restless tongue and wounded pride.
A person’s worth is clearly shown,
By how they treat the weak, unknown.
The ones beneath, the poor, the small,
Reveal the truth that governs all.
In nature’s care and kindness shown,
Their inner seeds are truly known.
To those in pain or deep distress,
Their acts reveal their tenderness.
A man is judged by friends he keeps,
And righteousness he accepts or leaves.
For company shapes the heart and mind,
And leaves its silent mark behind.
The face reflects the hidden soul,
Its fleeting signs reveal the whole.
In eyes and gestures softly cast,
The inner thoughts are seen at last.
A good man walks with gentle grace,
With compassion shining in his face.
He helps in times of grief and need,
With selfless heart in word and deed.
With due respect to all he gives,
In humble truth he always lives.
To elders, peers, and those below,
His reverence continues to grow.
His mind is calm, his senses still,
He governs anger by his will.
No envy clouds his steady sight,
He walks the path of inner light.
In truth he stands, in honesty clear,
With faithful heart and conscience dear.
No falsehood stains his spoken word,
His voice with purity is heard.
No pride resides within his way,
In modest strength he moves each day.
His virtues shine, yet softly stay,
Like stars that glow without display.
With sincere heart and purpose bright,
He walks in truth, in silent light.
His words and deeds in union stand,
A noble soul in every land.
★
The Body and the Soul
When the house is worn, unfit to stay,
Its dwellers leave and go away.
So when the body fails its role,
The Self departs-the deathless soul.
When walls are cracked, beyond repair,
The house dissolves in dust and air.
So too the living body, weak or old,
Returns to dust, since it cannot hold.
No hand can shape that form again,
No life returns to mortal frame.
This is the truth the Divine declares-
The Eternal Law that all life shares;
Nothing beyond this stands as right,
All else is shadow, veiled from sight.
★
The Power of Self-Correction
(From Inner Truth to World Peace)
If one beholds one’s faults within,
And strives to cleanse each trace of sin,
With steadfast will and vision true,
All inner storms fade from view.
If society can see its flaws,
And strives to mend its broken laws,
With mindful steps and purpose wise,
Its heavy chains dissolve and die.
If every country knows its flaws,
And walks the path of righteous laws,
Through self-correction, firm and wise,
A nation’s countless troubles die.
If nations see their shadowed ways,
And walk the path of righteous ways,
Through self-correction, pure and kind,
The world’s deep wounds are healed in time.
