A brief description and history of the Vedas and the Puranas


चतुर्वेदानां विषयवस्तुः।

सृष्टे रहस्यं विमलं च तत्त्वं,ऋग्वेदवाणी प्रथमे प्रबोधा।

यज्ञक्रमाणां विधानदाता,यजुर्वेद एष मधुरः स्वरात्मा॥

स्तोत्रात्मकः देवस्य गीतैः प्रहवो मनोज्ञः, सामगतो गुणाढ्यः ।

शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी,वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥

वेदसारनिरूपणम्

वेदो हि शब्दब्रह्मैव, रहस्यान्तरदुर्लभः।

तं वेत्ति केवलो देवो, सम्यगाच्नुते नान्योऽर्थं ॥

विद्यायोगकर्मप्रयोजनं, तत्र मुख्यं सनातनम्।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम्॥

☆

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं = ब्रह्म (Brahma)

आत्म (Atman) ऐक्य (unity)

विज्ञानं (knowledge/)

★


In one word, the meaning of the Vedas is “knowledge.” The term “Veda” comes from the Sanskrit root vid, which means “to know.” So the Vedas are essentially a collection of sacred knowledge.

The Vedas – The Most Ancient Scriptures of Sanatana Hindu Dharma:

The Vedas are the oldest and holiest scriptures of Sanatana Dharma (Hinduism). They are considered “apauruseya” – not composed by any human being, and “nairvaktika”, without a particular author. According to Sanatana Dharma, at the beginning of creation, the Supreme Brahman revealed the knowledge of the Vedas for the welfare of humankind. Therefore, in Sanātana Dharma, the Vedas hold the supreme place.

The Vedas are regarded as the foundation of all scriptures. Just as the Vedas are described as the speech issuing from the mouth of Parabrahman Sri Hari Narayana, in the same way, the Srimad Bhagavad Gita is considered the divine speech from the mouth of Lord Sri Krishna. Hence, the Gita is held to be equivalent to the Vedas.

Division of the Vedas:

The Vedas are classified under the Sruti category, while the Gita belongs to the Smrti literature. Though the Gita is part of the great epic Mahabharata, it has been given the status of an independent scripture.

Puranas:

The Puranas are a mixed form of literature containing ancient history, accounts of dharma and adharma, myths, legends, and religious codes of conduct. They carry forward the great spiritual and cultural tradition of Sanātana Dharma.

Origin of the Puranas:

The Puranas were composed to appeal to the interest of ordinary people in ancient history and religious tales. These were written in simple and straightforward language so that common people could understand and acquire spiritual knowledge.

Characteristics of a Purana:

According to Amara Kosa and other ancient lexicons, a Purana has five characteristics:

Description of creation.

Description of dissolution.

Genealogy of the deities.

Accounts of Manvantaras (cosmic ages).

Dynastic histories.

Number of Puranas:

Sanātana Dharma recognizes 18 Mahapuranas. In the Mahabharata, the Vayu Purana is also mentioned as a Purana. Other texts composed from these 18 Puranas are known as Upapuranas.

List of the 18 Mahapuranas.

Visnu Purana (23,000 verses)

Srimad Bhagavata Purana (18,000 verses)



गीता–भागवताभ्यासः

नित्यं पठ्येते गीता–भागवतम्,

एतद् द्वयं मुक्तिमोक्षप्रदम्।

मा त्यज पाठं गीता–भागवतम्,

यावत् न भवत्यात्मसाक्षात्कारः॥

 (मा त्यज = त्यज न)


Narada Purana (25,000 verses)

Garuda Purana (19,000 verses)

Padma Purana (55,000 verses)

Vamana Purana (10,000 verses)

Varaha Purana (10,000 verses)

Brahma Purana (24,000 verses)

Linga Purana (11,000 verses)

Agni Purana (11,500 verses)

Skanda Purana (81,100 verses – the largest)

Kurma Purana (17,000 verses)

Matsya Purana (14,000 verses)

Markandeya Purana (9,000 verses)

Brahmavaivarta Purana (18,000 verses)

Vayu Purana (24,000 verses)

Brahmanda Purana (12,000 verses)

Siva Purana (24,000 verses)

The Vedas (Sanskrit: वेद)

The Vedas are the oldest and holiest scriptures of Sanatana Dharma. They are regarded as “apauruseya” – “not composed by mortal man.” They are acknowledged as divine wisdom and the eternal word of Narayana, the Supreme Being.

They have no specific author and were composed in Vedic Sanskrit, the oldest known form of Sanskrit literature.

The Vedas are called Shruti (“that which is heard”) because they were preserved through oral tradition in ancient times. In contrast, other scriptures of Sanatana Dharma are known as Smrti (“that which is remembered”), meaning they were written down from memory and transmitted across generations, sometimes revised.

This is the essential difference between the Vedas and all other scriptures of Hinduism.

Total number of mantras in the Vedas: 20,379

The Four Vedas

The Vedas are divided into four:

Rigveda

Yajurveda

Samaveda

Atharvaveda

Each Veda has four parts:

Samhita – hymns and blessings

Brahmana – commentaries on rituals and sacrifices

Aranyaka – spiritual and symbolic interpretation of rituals

Upanishad – philosophical inquiry into Brahman (the Absolute), the Self (Atman), and their relationship

Meaning of the word Veda

The word “Veda” means “knowledge.”

The Four Vedas in Brief

Rigveda

Oldest Veda

10,552 mantras

10 Mandalas, 1,028 Suktas (hymns)

Contains hymns of praise to gods and cosmological insights

Yajurveda

Provides mantras and procedures for sacrifices and rituals

1,975 mantras

Samaveda

Focus on music and chanting in worship

Mainly verses borrowed from the Rigveda, but set to musical notes

1,875 mantras

Atharvaveda

Contains hymns for well-being, health, rituals, and daily life

5,977 mantras

Six Auxiliary Disciplines for Vedic Study (Vedangas)

To understand the Vedas properly, six disciplines are required:

Siksa – rules of pronunciation

Kalpa – rules for applying mantras in rituals (Srautasutra, Grhyasutra, Dharmasutra)

Vyakarana – grammar (Panini’s grammar being most important)

Nirukta – etymology and meaning of words

Jyotisa – astronomy/astrology for determining ritual times

Chandas – study of meters (prosody)

The Ten Principal Upanishads

Isa (Sukla Yajurveda)

Kena (Samaveda)

Katha (Krishna Yajurveda)

Prasna (Atharvaveda)

Mundaka (Atharvaveda)

Mandukya (Atharvaveda)

Aitareya (Rigveda)

Taittiriya (Krishna Yajurveda)

Chandogya (Samaveda)

Brhadaranyaka (Sukla Yajurveda)


Additionally, Sankaracarya included Svetasvatara (Krishna Yajurveda), Kaustaki (Rigveda), and Maitrayani (Samaveda) in the category of authoritative texts.

Philosophical Systems Related to the Vedas

To interpret and understand Vedic thought, six major philosophical systems (Saddarsanas) evolved:

Purva Mimamsa – Ritual exegesis of the Vedas

Vaisesika – Analysis of matter and its qualities

Nyaya – Logic and reasoning

Yoga – Union of mind, body, and soul through discipline

Sankhya – Dualism of Purusa (consciousness) and Prakrti (matter)

Vedanta – Culmination of Vedic knowledge; philosophy of Brahman.

Essence of the Vedas, Gita, and Bhagavatam

The Vedic Way unfolds the harmonious vision of Sanatana Dharma, wherein knowledge, action, and devotion converge upon the same eternal Truth , the Parabrahma. The Vedas illumine the reality of the Supreme Soul, awakening human intellect to the oneness of the individual self with the Infinite (Supreme Soul/Parabrahma). The Bhagavad Gītā reveals the path of disciplined, selfless action that liberates one from the bonds of desire, while the Bhāgavatam discloses the divine mystery of love that sanctifies the heart. United in spirit, they proclaim that true worship lies not in ritual alone, but in self-offering through pure knowledge, work, and devotion.

Conclusion:

The Vedas and Upaniṣads form the foundation of knowledge, philosophy, and spirituality in Sanātana Dharma. The study of the Vedangas and Upaniṣads helps in comprehending the deeper essence of the Vedas. For this reason, while studying the Vedas and Puraṇas, these auxiliary scriptures are also given great importance.

Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)

Poetry makes knowledge last. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory. In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning. Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required-the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another. Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.

Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.


जन्ममृत्युः (सत्यम्–मिथ्या)
(मुक्तछन्दः)

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं पूर्णतया मिथ्या।
मरणानन्तरं सः जानाति लोकेऽस्मिन् सत्यम्॥

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं केवलं स्वप्नम्।
मरणानन्तरं तत् भवति जाग्रतावस्थायां स्थितम्॥

तस्मात् जीवने सदा कर्तव्यं सदाचारं च सत्कर्म॥
अन्यथा मरणानन्तरं प्राप्नोति महद्दुःखकष्टम्॥

वेदार्थसारः

वेदो हि शब्दब्रह्मैव, रहस्यान्तरदुर्लभः।

तं वेत्ति केवलो देवो, सम्यगाच्नुते नान्योऽर्थं ॥

विद्यायोगकर्मप्रयोजनं, तत्र मुख्यं सनातनम्।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम्॥

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं=ब्रह्म (Brahma)

आत्म (Atman) ऐक्य (unity)

विज्ञानं (knowledge)

☆

चतुर्वेदानां विषयवस्तुः।

सृष्टे रहस्यं विमलं च तत्त्वं,ऋग्वेदवाणी प्रथमे प्रबोधा।

यज्ञक्रमाणां विधानदाता,यजुर्वेद एष मधुरः स्वरात्मा॥

स्तोत्रात्मकः देवस्य गीतैः प्रहवो मनोज्ञः, सामगतो गुणाढ्यः ।

शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी,वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥

★

शिशुवेदः।

ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाः एते सर्वे कर्मज्ञानप्रधानाः।

चतुर्वेदेभ्योऽयं शिशुवेदः केवलं भक्तिभावप्रधानः॥


ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाः देहतत्त्वप्रधानाः केवलम्।

अन्यस्मिन् पार्श्वे शिशुवेदः आत्मतत्त्वप्रधानः केवलम्॥


सर्वशास्त्राणि सर्वाणि पुराणानि चतुर्वेदाश्च कालेन क्षीयन्ते।

नित्यधामनि नित्यवासी शिशुवेदः केवलं विद्यते॥

॥ अनादेः आदीनां च आहुतिमन्त्रः॥ 

(चतुर्व्यूह-प्रकृति-आहुति-मन्त्राः)

ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः॥ ॐ श्रीजगन्नाथाय स्वाहा॥

ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥ ॐ श्रीबलभद्राय स्वाहा॥


ॐ श्रीप्रद्युम्नाय नमः॥ ॐ श्रीप्रद्युम्नाय स्वाहा॥

ॐ श्रीअनिरुद्धाय नमः॥ ॐ श्रीअनिरुद्धाय स्वाहा॥


ॐ श्रीप्रकृत्यै नमः॥ ॐ श्रीप्रकृत्यै स्वाहा॥

ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यो नमः॥ ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यः स्वाहा॥

॥ श्रीजगन्नाथमहिमास्तोत्रम् ॥


सर्वस्य जगतः कर्ता पालनाय कृतव्रतः।

श्री चक्रपाणिःसम्भवति धर्मसंस्थापनार्थाय ॥


सृष्टौ ये नियमाः सन्ति, कारणानि विचक्षणानि।

तान्येव सम्यक् नियोजयति नित्यशः श्रीचक्रपाणिः॥


नियमानां नित्योऽधिष्ठाता नियन्ता सृष्टिरक्षकः।

सः स्वेच्छया करोत्येव न तु केवलनियामकः॥


शिशुरूपेण चञ्चलस्वभावेन रमते भगवान् जगत्पतिः।

अस्मिन् रूपे भगवान् भक्तात्मनः परिचयं ददाति॥


शिशुरूपेण कविभावेन रमते जगन्नाथो जगत्पतिः ।

अस्मिन् रूपे भगवान् भक्तात्मनां ज्ञानं प्रदाति ॥


धर्मो ज्ञानं च भक्तिश्च यस्मादेव प्रवर्तते।

श्रीचक्रपाणिर्भगवान् तदा हृदि विराजते॥


जगन्नाथं सर्वेश्वरं परब्रह्म सनातनम्।

सदैव हृदि सन्निविष्टं वन्दे हरिं परम्॥

श्री नारायणाष्टकम्॥

नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,

परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।

तव लीला अनन्ता तव रूपमनन्तं,

न जानन्ति वेदाः न ब्रह्मादिदेवाः॥


नमो देवदेव अनन्तरूप,

प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्।

स्वलीलामृतानन्दकुण्डे निमग्नं,

मामुद्धर करुणासिन्धो त्वम्॥


इदं ते स्वरूपं नाथ बालं सुशोभं,

सदा मे मनस्येव विराजेत् नित्यम्॥

मुहुर्मुहुर्दृष्ट्या तवाधरशोभां,

विलोकयेयं मनो मे न याति तृप्तिम्॥


इदं ते मुखाम्भोजमत्यन्तशोभं,

स्निग्धैः कुन्तलैः शोभितं नाथ नित्यम्।

भक्तानां हृदिस्थं मनोज्ञं सुदिव्यं,

प्रेम्णा पुनः पुनर्वन्दे नाथ तुभ्यम्॥


कृपादृष्टिवृष्ट्या कृपां कुरु नाथ,

अनाथं सदाहं दयां त्वं प्रयच्छ।

न मोक्षं वृणेऽहं न चाप्यन्यकामं,

भवद्भक्तिमेवाहं वृणे प्रेमधाम॥


यथा पूर्वभक्तान् कृपया विमुक्तान्,

अकार्षीः प्रभो कृपानिधे मोक्षद॥

दयालो विभो त्वत्पदं मेऽस्तु नित्यं,

त्वद्भक्तियुक्तं मनो मेऽस्तु नित्यम्॥


नमो भगवते तेजसा भासमान,

यस्यान्तर्गतं विश्वमेतत् समस्तम्।

नमो ब्रह्मणे ते नमो विश्वरूपिन्,

नमोऽनन्तरूपाय देवाय तुभ्यम्॥


नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,

परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।

नमो देवदेव अनन्तरूप,

प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्॥

वेदसारतत्त्वविषयवस्तुवर्णनम्।

वेदशास्त्र सारग्रहणम् अतीव  दुःसाध्यं सदा।

हरेः कृपासम्पन्नस्य एव तदेव ग्रहीतुं विद्यते क्षमता।


वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तर्दुर्लभः।

तदर्थं वेत्ति केवलो देवो नान्यः सम्यग्वदेत्॥ 


वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।

ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥ 


वेदाः प्रबोधयन्ति परमात्मनः सत्यरूपम्।

आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥ 


ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम्।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम्॥ 


अथ चतुर्वेदानां विषयवस्तुवर्णनम्।


सृष्टेः रहस्यं विमलं च तत्त्वं, ऋग्वेदवाणी प्रथमा प्रबोधा।

यज्ञक्रमाणां विधानदाता, यजुर्वेद एष मधुरस्वरात्मा॥


स्तोत्रात्मकः देवगीतैः प्रभवो मनोज्ञः, सामवेदो गुणाढ्यः।

शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी, वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥


अत्र वेदस्य सारतत्त्वस्य विषयवस्तूनां च वर्णनं सम्पूर्णम्।

★

वेदगीतात्वभागवतसारतत्त्वम्


वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तरदुर्लभः ।

तदर्थं वेत्ति केवलो देवो नान्यः सम्यग्वदेत् ॥


ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम् ।

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारम् ॥


गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति ।

यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति ॥


श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति ।

यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति ॥


सा दर्शयति सम्यक्पूजां, न केवलं क्रियायाम्,

किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योरेक्ये परं ब्रह्मदर्शनम् ॥

★

वेदगीताभागवतगूढतत्त्वम्

(वेदगीतात्वभागवतदर्शनम्)


वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।

ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥


वेदाः प्रबोधयन्ति परमात्मनः सत्यरूपम् ।

आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥


गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।

यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति॥


श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति।

यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।


सा दर्शयति सम्यक् पूजां, न केवलं क्रियायाम्,

किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योः ऐक्ये परं ब्रह्मदर्शनम्॥

💧

धर्मदीपाय सत्यग्रन्थपाठः

शृणुत भक्तगण एतद् वचनम्,-

अप्रमाणिकग्रन्थान् मा पठ कदाचन।

एतेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु विद्यते अज्ञानता, 

तस्य प्रसारे नश्यति धर्मस्य शुद्धता।

शास्त्रं साधनं साध्यं च : विवेचनम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सनातनं सत्यवचनम्।

शास्त्रपठने साध्यस्य साधनस्य च विवेचनम्॥


वेदाः पुराणशास्त्राणि साधनानि, न तु साध्यम्।

परं सत्यं नयन्त्येव तत्त्वदर्शनेन साधकम्॥


न केवलं तु शास्त्राणां ज्ञानं शब्दसमाश्रितम्।

तथ्यसंग्रह एवैत्र न भवेत् ज्ञानमुत्तमम्॥


वेदाः पन्थानमाख्यान्ति, शास्त्रं दीप इव स्थितम्।

पुराणानि प्रकाशन्ते, सत्यं लक्ष्यं सनातनम्॥


ग्रन्थेषु न रमेन्मात्रं, न च विद्याभिमानवान्।

ग्रन्थसारं समादाय तत्त्वं पश्येत् सनातनम्॥


अन्तर्ज्ञानप्रबोधाय तेषां सर्वेषु चेष्टितम्।

ब्रह्मतत्त्वप्रकाशाय शास्त्राणां हि प्रयोजनम्॥


साधनानि हि सर्वाणि, साध्यं ब्रह्म सनातनम्।

साध्यं तु परमं तत्त्वं, ब्रह्म सत्यं निरामयम्॥

इति सनातनधर्मस्य शास्त्रसाध्यविवेचनं सम्पूर्णम्॥


सनातनधर्मस्य प्रथमः सोपानः

(The First Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं सत्पुरुषो भव, ततः सर्वकर्माण्याचर।

कामक्रोधलोभवर्जितः, दयामार्गे सदा स्थितः॥


हत्याहिंसाविनिर्मुक्तः, धर्ममार्गे दृढस्थितः।

लोकहिते सदा युक्तः, सत्ये नित्यं प्रतिष्ठितः॥


दयाशीलसमायुक्तः, न्यायमार्गे व्यवस्थितः।

एषः सनातनधर्मस्य, प्रथमः सोपानः स्मृतः॥

★

सनातनधर्मस्य द्वितीयः सोपानः

(The Second Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं निष्कामकर्म स्यात्, द्वितीयं तत्त्वज्ञानार्जनम्।

तृतीयो भक्तियोगश्च, चतुर्थं आत्मप्रकाशकम्॥


कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, ज्ञानयोगेन ज्ञानार्जनम्।

भक्तियोगेन भक्तिप्राप्तिः, जीवहिते श्रेष्ठा गतिः॥


सर्वे मार्गाः लक्ष्यन्ते, लभ्यते मोक्षः स्यात्।

एषः सनातनधर्मस्य, द्वितीयः सोपानः स्मृतः॥

★

कर्मधर्मद्विपक्षेण जीवस्य गतिः

[ईश्वरप्राप्त्युपायः]

(मुक्तछन्दः)


यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।

तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥


यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।

प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥


तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।

ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥


प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।

परमानन्दमाप्नोति ईश्वरस्य दिव्यं धाम॥

☆
अजपाजपः
प्रथमं वाचिकजपः सुस्पष्टो मनोहरः ।  
शब्दान् प्रत्यक्षतो वेत्ति निरन्तरस्मृतिपरः ॥  
ततः शनैः शनैरन्तर्मन्त्रः स्वयं निनादति ।  
न यत्नोऽत्रावशिष्यते सुखपूर्णं प्रवर्तते ॥  

मन्दं मन्दं प्रवृत्तोऽयं न ममाधिपतिः क्वचित् ।  
मानसोऽयं जपः स्वाभाविकः सुसमाहितः ॥  
वातवेग इवायं तु स्वयमेव प्रवर्तते ।  
वनान्तरेषु सङ्गीतमिव शान्तं निराकुलम् ॥  

अन्ते कर्तृत्वभावोऽयं क्षीणो भूत्वा प्रकाशते ।  
निःशब्दा निश्चला प्रज्ञा चिदानन्दघना भवेत् ॥  
प्राणस्पन्दः स्वतः सूक्ष्मः कुण्डलिन्याः प्रवर्तते ।  
अनाहतनिनादोऽयं हृदि मन्त्रज्योतिरव्ययम् ॥

जीवनमृत्युः

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


मृत्युर्यदा समाह्वयेत् त्वां, गन्तव्यं भवति ध्रुवम्।

हासो नात्र सहायो भवेत्, रोदनं नैव रक्षकम्॥

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


धनमानबलमदश्च, सर्वमत्र विनश्यति।

मखमलाम्बरशोभापि, शववस्त्रं भविष्यति॥

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


रूपयौवनसमृद्धिः, क्षणभङ्गुरमेव हि।

कालवेगेन सर्वं तत्, धूलिरेव भविष्यति॥

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


शुद्धं कुरु स्वमानसं, त्यज पापं दुराचरम्।

भज गोविन्दनामैव,  भवसागरतारकम्॥

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


पिता माता सुहृद् बान्धवाः, यावज्जीवं सहचराः नित्यं।

अन्ते सर्वान् विहायैव, एकाकी गन्तुमर्हसि ध्रुवम्॥

जीवनं भृतगृहमिव, त्याज्यमेकदिनं ध्रुवम्।

मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥


सत्यस्य मौनम् 

(पृथिव्याः यथार्थता)

(मुक्तछन्दः)


न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, न कश्चित् सत्यमिच्छति।

सर्वे वक्तुमिच्छन्ति, स्वकथां स्वनाम च॥


न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, सर्वे मानगर्विताः।

स्वार्थे मग्नाः जनाः सर्वे, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥


आपदि सम्प्राप्तायां तु, सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति।

पूर्वं तु न कश्चिदेव, कदाचन तत्त्वं वेत्ति॥


सर्वे यशःप्रचारेण, स्वनाम विस्तारयन्ति।

सत्यं तु नाङ्गीकुर्वन्ति, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥


सत्यं तिष्ठति मौनेन, गर्वेणावृतचेतसाम्।

एषा लोके कठोरेव, पृथिव्याः यथार्थता॥


यः शुद्धात्मा स एवैतत्, जन्मनैव वेत्ति हि।

अन्ये मोहान्धचेतसः, न जानन्ति एव हि॥ 

★

सत्यतत्त्वं परं सत्यम्।

वेदः सत्यं, वेदान्तः सत्यः, सत्यमेव प्रामाणिकं शास्त्रम्।

सत्ये प्रतिष्ठिताः सर्वे प्रामाणिकग्रन्थाः,सनातनं धर्मतत्त्वं सत्यम्।

परन्तु सर्वातीतं परं सत्यम्-अनाद्यनन्तं परमं ब्रह्मतत्त्वम्॥

★★

पूर्णगुरुः

शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।

साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥


शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः।

एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥ 


एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां ज्ञानोपदेशं च सदैवाहितकारकम् ॥

★

गुरुपददूषणम्

(मुक्त छंद )

ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।

गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥


एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।

तेषां  ज्ञानोपदेशं च सदैव अहितकरम् ॥

★

ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्

(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)

यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,

तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥


यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,

स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥


यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

स न गुरुः, न च पण्डितः 

— इति शास्त्रमतम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,

रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥

सनातनधर्मस्य भोजनाचारः


अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥

शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥


अथ सनातनधर्मस्य भोजननियमाः।


सनातनधर्मे मांसभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।

अशुचि-दुर्गन्धयुक्तं भोजनं चापि वर्जनीयम्॥

भोजनात् पूर्वम् इष्टदेवस्य स्मरणं तदर्पणं च कार्यम्।

एषः सनातनधर्मोक्तः सत्यशाश्वतः भोजननियमः।

॥ इति सनातनधर्मस्य भोजनाचारवर्णनं सम्पूर्णम् ॥

★

यज्ञस्य धर्माधर्मविवेकः

(शुभाशुभयज्ञविचारः)

यज्ञः सत्पुरुषैः कार्यो लोककल्याणहेतवे ।

शुभार्थे क्रियमाणोऽयं धर्म इत्यभिधीयते ॥


लोभहिंसादिदोषेण यज्ञो यदि समाचर्यते ।

अधर्मरूपः स ज्ञेयः शास्त्रेषु परिगीयते ॥

★

यज्ञाग्निप्रज्वलनम्

यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।

मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥


नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।

शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥

💓

धर्मतत्त्व

धर्मः सत्यं च महाव्यवस्थितिः।

संसारमार्गे सततं सः गतिः॥


नित्यः स्वयं सिद्धः सुशुद्धनिर्मलः।

रूपं विवर्त्यापि न मुञ्चति मूलम्॥


युगे युगे सत्त्वमयः गुणात्मा।

सत्ये स्थितो धर्म एव हि ब्रह्म॥


तस्मात् सतां जीवनमार्गदर्शी।

धर्मः सनातनः मोक्षप्रदर्शी॥

💓

धर्मतत्त्ववर्णनम्
यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।
तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥

ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।
काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥

तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।
येनात्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥

सम्यग्धर्मपथं=सम्यक् धर्मपथम्

धर्मतत्त्ववर्णनम्
यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।
तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥ 

ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।
काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥

तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।
येन आत्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।
भूमि प्रणाम-क्षमा याचन स्तोत्रम्।
(After waking up in the morning, chant this stotram)
नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥

स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥

त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥

नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥

स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥

त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥

नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥
इति भूमि-प्रणाम-क्षमायाचन-स्तोत्रं सम्पूर्णम्।

★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तद्विना पतनं निश्चितम्।
★
धर्म-अधर्म-निर्णयः
(मुक्तछन्दः)
ईश्वरसम्मतं यच्च शास्त्रसम्मतमेव च।
न्याययुक्तं हितकरं स एव कथ्यते धर्मः॥

ईश्वरविरुद्धं यच्च शास्त्रविरुद्धमेव च।
अन्याययुक्तमहितं स एव अधर्मः स्मृतः॥

धर्मस्य सहचरः सत्यः, अधर्मस्य सहचरी मिथ्या।
धर्मस्य सहचरः संस्कारः, अधर्मस्य तु कुसंस्कारः॥

धर्मस्य सहचरी विद्या, अधर्मस्य तु अविद्या।
धर्मस्य सहचरः रिपुजयः, अधर्मस्य तु षड्रिपवः॥

सत्ये स्थितो सदा धर्मः, मिथ्यायां स्थितोऽधर्मः॥
सनातनधर्मशास्त्रेषु एतत् सत्यं प्रकीर्त्यते बारम्बारम्॥
★
सत्यधर्मलक्षणम्।
स धर्मः परिगण्यः स्यात् यत्र सौहृददर्शनम्।
द्वेषहिंसाकामनानां यत्र नास्ति कदाचन॥

★
धर्मफलन्यायनीतिः
यत् धर्मः तत् फलम्-एषा श्रेष्ठा नीति:।
अधिकफलाभिलाष एव महादुर्नीति:।
यथाकर्म तथाफलं, तस्माद्भोगः प्रजायते।
भुक्ते फले क्षये जाते, सर्वं शून्यं प्रपद्यते॥
☆
विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः 

विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।
जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥

शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।
अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥

स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।
स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥

★
आत्मा–देहगृहविचारः
(मुक्तछन्दः)

यदा गृहमिदं जीर्णं न वासायोपपद्यते।
तदा निवासिनस्तस्मात् त्यजन्ति स्वयमेव ते॥

तथा शरीरमेतज्जीर्णं न कर्मण्युपपद्यते।
तदा देहं परित्यज्य जीवोऽन्यत्रोपपद्यते॥

यदा गृहमिदं भग्नं न पुनर्निर्मितुं क्षमम्।
तदा तद् धूलिरूपेण नश्यत्येव निरन्तरम्॥

तथा शरीरमेतद् भग्नं न पुनः स्थापयितुं क्षमम्।
स्वभावादेव विनश्यति चोपगच्छति पञ्चत्वम्॥

न शक्यं तदिदं रूपं पुनरेव उद्जीवितुम्।
न प्राणः पुनरायाति त्यक्ते देहे कथंचन॥

एष धर्मः सनातनः शास्त्रेषु परिकीर्तितः।
देहभेदेऽपि नित्यात्मा याति स्वमार्गेणैव॥

इत्यात्मदेहगृहविचारः समाप्तः॥

★

कर्मकाण्डेषु आत्मज्ञानस्य मर्मत्वम्

(कर्मज्ञानसमन्वयविवेकः)

वेदेषु कर्मकाण्डानि शरीराङ्गवदङ्गभूतानि,

सर्वेषामपि तेषां मध्यस्थितं मर्म आत्मज्ञानम्।

यन्मोक्षमार्गद्वारमवगमयति स्वरूपप्रकाशकमेव;

तस्याभावे यज्ञदानतपःक्रियाः

श्रमेणापि कुर्वतां निष्फलाः भवन्ति,

यथा बीजहीनं क्षेत्रं फलसमृद्धये अशक्तमेव तिष्ठति॥

☆

ज्ञानम्

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥

न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।

शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥

योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।

तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥

★

धर्मपालनम्

(मुक्तछन्दः)

सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं , “कुतः शिक्षितवान् भवान्?”

अहमुक्तवान्, यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितवानहम्॥

रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान्।

विना कर्मणा विनाऽपि कर्तव्यं, कथं मम धर्मसाधनम्?॥

★

धर्मपालनस्य अवहेलनम्

(मुक्तछन्दः)


वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,

यस्मात् कश्चित् न जानाति भविष्यत्कालं च मरणकालं ।


यः धर्मपालने ब्रह्म प्रकृतिभ्यश्च करोति अवहेलनं,

तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति  निष्फलम्।


यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोति असम्मानं, 

जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।

★

धर्मपालनस्यावहेलनम् 

(मुक्तछन्दः)


वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,

यस्मात् कश्चिन्न जानाति भविष्यत्कालं मरणकालम्।


यः धर्मपालने ब्रह्मणे प्रकृतिभ्यः करोति अवहेलनम्,

तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञं भवति निष्फलम्।


यः धर्मपालने सुब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च  करोति असम्मानं,

जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।

★

स्वमार्ग-स्वधर्मनिष्ठा

(मुक्तछन्दः)

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव- एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैः विचलितो भवेत्।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत्॥


नान्येषां मार्गमाश्रित्य, स्वधर्मं न परिवर्तयेत्।

स्वकर्मसु दृढो भूत्वा, जीवनं सफलं नयेत्॥


भिन्नाः सन्ति जनाः लोके, भिन्ना मार्गाः स्वभावतः।

स्वधर्मे यः स्थितो नित्यं, स एव सफलो भवेत॥


शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

सर्वधर्माणाम् ईश्वरः एक एव-एतत् स्मर निश्चितम्।

एतद् ज्ञात्वा-

स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैर्विचलितो भवेत।

स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत॥

सनातनब्रह्मतत्त्वम्

सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।

आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥


सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयति नित्यम्।

निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥


यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युः, लयं यान्ति निरन्तरम्।

रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं चराचरम्॥


यः जानाति स्वहृदये तत्त्वमेतत् सनातनम्।

स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥


★★

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,

सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।। 

सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।

☆

उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः

(मुक्तछन्दः)

यः आत्मा वारं वारं उत्तमां योनिं प्राप्नोति,

सः जीवन् एव उत्तमं गुरुम् प्राप्नोति।

सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।

★

एकत्वं दैवतत्त्वस्य

(एकत्वभावः)

नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।

सर्वेषां पथिकानां वै, लक्ष्यैकं स एव हि॥


कृष्णवेणु-निनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते॥

अल्लाहस्येच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥


कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।

ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥


नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।

एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥


बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।

अज्ञानसागरात् लोकान् तारयन् सन्मार्गे स्थितः॥


ईशु-पुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्य-दर्शनम्।

दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥ 


नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।

यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥


मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत द्वेषवृत्तिम्।

सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, त्यक्त्वा सर्वविकल्पितिम्॥


स एको ब्रह्म जगन्नाथो नामभेदैः प्रकीर्तितः ।

स स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः ॥

★

भेदभावः

(देवभावः–मनुष्यभावः)

यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।

शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥

अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।

दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥

-----------------------------

पश्यत्येषः = पश्यति + एषः

पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा

💓

पापं दया-दण्डः

(मुक्तछन्दः)

अज्ञानेन कृतं पापं दया भवति सदा।

ज्ञानेन कृतं पापं दण्डः निश्चितः तदा॥


सर्वदा कर्मफलं ज्ञात्वा विवेकं सम्पादयेत्।

यद् अज्ञानात् कृतं पापं तत् क्षम्यतामिति स्फुरेत्॥

★

दयाधर्मनीतिः

(मुक्तछन्दः)

दया हि धर्मस्य मूलं, दया हि सर्वसुखप्रदा।

दया हि मानवत्वस्य भूषणं, दया हि परमा स्मृता॥


दया न केवलं वाक्ये, न केवलं भूषणम्।

कर्मणा सा प्रकटिता भवेत्, तदा धर्मः फलप्रदः॥


नित्यपापिनि चापराधिनि दया  हि असत्कर्म कथ्यते।

तस्मिन् उचितं दण्डप्रदानं धर्म इति भाष्यते॥

★

पापिनः चरितम्

(मुक्तछन्दः)

पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।

मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।

एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,

पुनरपि सुखं भोक्तुम् इच्छति।

★

पापिनः चरितम्

(मुक्तछन्दः)

पापी जनः जीवनं आनन्देन रमते।

मृत्युं न बिभेति-“पुनरागमिष्यामि” इति मन्यते।

एवं चिन्तयन् सः लोके पुनः पुनरागच्छति,

पुनरपि सुखं भोक्तुमिच्छति।

★

भिक्षायाचनं

भिक्षायाचनं दानं न हि गृह्णीयात् कदाचन।

ऋणी हि भवति संसारे मानवः दानग्रहणेन॥

अन्त्य एव विकल्पोऽयं, न धर्म्यः स कदाचन।

स्वकर्मणा वर्तेतैव न याचनवृत्तया कदाचन॥

धनार्जन–दानग्रहण–नीतिवचनम्

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।


बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।

एष एव सनातनधर्मस्य सत्यः सनातननियमः।


अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।

असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।

एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥


अथ दानग्रहणयोग्यता-विवेचनम्।  


सद्गुणैः शीलसम्पन्नो दरिद्रो दम्भवर्जितः।  

सत्चरित्रो अल्पेन सन्तुष्टः स एव ईश्वरभक्तः॥

एवं गुणसमायुक्तो सज्जनो नित्यं प्रशस्यते।

स दानग्रहणयोग्यः धर्मविद्भिः प्रकीर्त्यते॥


दुष्टाचारोऽलसो मूढो दम्भयुक्तोऽधमः स्मृतः।

अविद्वान् धर्मविमुखश्च सततं पापकर्मरतः॥


एवं गुणविहीनो यः स दानप्रतिग्रहेऽयोग्यः।

तस्मै दत्तं वृथा ज्ञेयं धर्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥


शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

★

धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्

(मुक्तछन्दः)


यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।

यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥


यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।

यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥


यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।

तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥


यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।

स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥


धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।

यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥

★

जीवस्वभावलक्षणम्

यत्र देशे गच्छति जीवः तत्र फलम् अश्नाति।

यत्र देशे वसति स जीवः तद्-देशीयः भवति॥ 


यत्र धर्मे जायते जीवः तमेव धर्मम् आचरति।

एष एव स्वभावोऽस्य जीवस्य नित्यः प्रकीर्तितः॥ 


देशधर्मानुसारं हि चित्तं तस्य प्रवर्तते।

संस्कारैः नियतः जीवः स्वभावेनैव वर्तते॥

★

स्वभावदोषविचिन्तनम्।

मनसा निश्चितं तादृशानि कर्माणि न करिष्यामि पुनः सदा।

स्वभावात् क्रियते कर्म, मम दोषोऽस्ति कुत्र सदा?

★

जीवस्वभावदोषः

(मुक्तछन्दः)

जीवः सहजं न इच्छति श्रोतुं सत्यधर्मम्।

जीवने सुखस्याशया करोति धर्मकर्मम्॥


यत्र जातो जीवोऽयं तदेव जगदिच्छति।

तत्रैव मोहान्नित्यं स्वजीवनमवस्थापयति॥


सर्वैरेव पीडितोऽस्मीति मन्यतेऽज्ञानविह्वलः।

परान् सर्वान् विरोधिनः पश्यत्यन्धोऽविवेकबलात्॥


न जानाति पूर्वकर्म स्वजीवनविनिर्मितम्।

न वेत्ति दैवनीतिं तु सर्वलोकनियामिनीम्॥


बान्धवान् स्वजनांश्चैव सर्वस्वमिति मन्यते।

मायाजालेन बद्धः सन् तत्रैव हि निमज्जति॥


विस्मृत्य दिव्यसंदेशं योजनाः कुरुतेऽनिशम्।

संसारार्थे निमग्नोऽयं न पश्यति परं पदम्॥


एष दोषो महान् जीवस्य भ्रमकारकः।

विस्मरत्यात्मनः कर्म सर्वबन्धविनाशकम्॥

★

न तुलनम् कदाचन

(मुक्तछन्दः)

न हि द्वौ जीवौ समरूपौ कदाचन,

न हि द्वे जीवने समरूपे कदाचन॥


न हि मार्गौ द्वौ समानौ कदाचन,

स्वमार्गे गच्छति जनः प्रतिदिनम्॥


भिन्नाः कथाः सुखदुःखसमन्विताः,

न कदापि ताः भवन्ति समरूपाः॥


केचित् शनैः यान्ति, केचित् च शीघ्रम्,

भिन्नजीवाः दर्शयन्ति स्ववैभवम्॥


स्वकाले प्रस्फुरति जीवः स्वरूपम्,

शान्तचित्तः स्वगीतं गायति स्वयम्॥


मा तुलय, मा विषीद कदाचन,

स्वजीवनं वहति दैवात् सुस्थितम्॥

★

तृष्णादोषः (तुलना-इच्छा-संबन्धः)

(मुक्तछन्दः)

परद्रव्ये दृष्टिपाते, जायते तृष्णा मनसि।

तुलनाया प्रवाहेण, नश्यति शान्तिः मनसि॥ 


अन्येषां वैभवं दृष्ट्वा, वर्धते कामना दृढा।

स्वसन्तोषं परित्यज्य, धावति चित्तं दृढा॥


तुलना दुःखहेतुः स्यात्, तृष्णा दुःखस्य कारणम्।

एतयोः सङ्गमेनैव, भवति क्लेशकारणम्॥


यः त्यजेत् तुलनां लोके, सन्तोषं धारयेत् हृदि।

तस्य नश्यति तृष्णैव, शान्तिः वसति हृदि॥

 मनुष्यमनसः विकारशमनस्य उपायाः॥

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।

मनुष्यमनसः विकारान् शमयितुं उपायानां वर्णनम्।


कामनानां परित्यागात् कामो याति विनाशनम्।

धनसंग्रहत्यागेन लोभो याति क्षयं ध्रुवम्॥


सत्यस्य गहनचिन्तनाद् भयमेतद् विनश्यति।

मनस इन्द्रियसंयमाद् द्वेष ईर्ष्ये च नश्यति॥


साधूनां सज्जनानां सेवया सङ्गमेनापि।

अहङ्कारो विनश्येत्, शान्तिर्भवेत् मनस्यपि॥


आध्यात्मिकज्ञानाभ्यासात् शोकमोहौ विनश्यतः।

निर्मलं भवति चित्तं, शान्तिः स्याद् मनसि स्थिता॥


कामं लोभं भयं ईर्ष्यां मानं मोहं च सर्वदा।

ज्ञानसंयमसत्सङ्गैः शमयेत् साधकः सदा॥

इति सनातनधर्मस्य मनोविकारशमनवर्णनं सम्पूर्णम्।

जीवेश्वरतत्त्ववर्णनम् 

जीवो हि देवांशकलाऽतिसूक्ष्मः,

दीपांशुवद् दिव्यस्वरूपभूतः।

तत्सदृशोऽन्तः प्रतिभाति नित्यम्,

ईशप्रकाशप्रतिबिम्बभावात्॥


ईशस्तु पूर्णोऽनवधिः स्वभावात्,

ज्ञानैश्वर्यबलानन्दनिधिः साक्षात्।

जीवे तु तान्यल्पपरिमितानि,

मात्रावशात् स्वल्पतया स्थितानि॥


ईशेन सृष्टं सकलं जगदेतत्,

विश्वविधानं लीलामयं च।

तस्मिन्स्थितो नित्यजीवोऽपि सदा

कर्मपाशैः परिवर्ततेऽसौ सदा॥


ईशः स्वभावात् हि वेत्ति सर्वं

स्वं च जगच्चैव यथार्थरूपम्॥

जीवस्तु मोहावरणेन बद्धः,

स्वात्मानमेव न वेत्ति सम्यक्॥


अविद्यया बद्ध इहैव जीवः,

संसारपाशैः परितो निवेशितः।

ईशस्तु नित्यं विमलस्वरूपः,

नित्यमुक्तः स्वयमेव दीप्तः॥


नैक्यं परं नापि च भेदपूर्णं,

सख्यं तयोः शाश्वतलीलयैव।

ईशः स नाथः करुणानिधानः,

जीवस्तु तस्मिन् सदा शरणागतः॥


इति जीवेश्वरतत्त्ववर्णनं सम्पूर्णम्।

💗

जीव-स्वभावः धर्मः।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।

स्वभावदोषो जीवस्य महाऽहितकरश्च महाऽमङ्गलम्।


तस्य प्रतिकाराय जीवस्य स्वभावपरिवर्तनं प्रयोजनम्।

तस्मात् सत्सङ्गः सद्गुरुसङ्गश्च परमं प्रयोजनम्।


स्वभावपरिवर्तनं विना सर्वे कर्मधर्माः निष्फलाः।

एवं देवतासङ्गः सत्सङ्गश्च स्वभावदोषेण विफलाः।

💗

वेदगीतात्वभागवतातत्त्व:

(मुक्त–छन्दः)

(वेदगीतात्वभागवतदर्शनम्)


वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।

ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥


वेदाः प्रबोधयन्ति परमानात्मनः सत्यरूपम्।

आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥


गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।

यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति॥


श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति।

यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।


सा दर्शयति सम्यक् पूजां, न केवलं क्रियायाम्,

किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योः ऐक्ये परं ब्रह्मदर्शनम्॥

★

भगवत्प्रसन्नता

(मुक्तछन्दः)

यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥


यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,

तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥


एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,

सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥

॥ श्रीजगन्नाथस्य चतुर्व्यूह-स्तवनम् ॥

शान्ताकारं शेषशयनं पद्मनाभं परमात्मनम्।

जगन्नाथं बलभद्रं च, प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्॥


चतुर्व्यूहरूपिणं देवं, नमामि परब्रह्म परम्।

नमामि तव पादपङ्कजं, शरण्यं भक्तवत्सलम्॥


भवबन्धविनाशाय भक्तानां परमं सुखम्।

नामस्मरणमात्रेण फलं प्रदातुं जनार्दनः॥


निर्मलसङ्काशं तेजस्वि, लोकातीतं निरञ्जनम्।

योगिध्येयं अनावृतं, स्वयंप्रभं सनातनम्॥


न मेऽस्ति शरणं नाथ, त्वदन्यः परमेश्वरः।

त्वत्पादाम्बुजं ध्यायन्, प्रविश्येन्मोक्षद्वारम्॥


श्रीहरिं नारायणं वन्दे, जगन्नाथं सनातनम्।

भक्तानामभयप्रदं, शरण्यं पुरुषोत्तमम्॥ 


बलभद्रं महाबलं, योगिनां ध्यानगोचरम्।

सर्वपापप्रशमनं, वन्दे श्रीबलभद्रम्॥


प्रद्युम्नं बुद्धिस्वरूपं तं, योगिध्येयं सनातनम्।

धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, वन्दे भक्तवत्सलम्॥ 


अनिरुद्धं महाप्राज्ञं, विश्वनियन्त्रणकारणम्।

भक्तकल्पद्रुमं नित्यं, वन्दे विश्वसञ्चालकम्॥


चतुर्व्यूहस्वरूपं तं, परब्रह्म सनातनम्।

सदैव हृदि सन्निविष्टं, वन्दे सर्वेश्वरं हरिं परमम्॥

इति महाप्रभोः श्रीजगन्नाथस्य चतुर्व्यूहस्तवनं सम्पूर्णम्।

भगवत्कथाश्रवणस्य महिमा

(तीर्थातीतं भगवत्स्मरणम्)

अहं अज्ञानी मनसि आशां बिभ्र्यामि।

अहं सर्वाणि तीर्थानि भ्रमणेन द्रक्ष्यामि।

परन्तु भगवत्कृपया श्रवणेन ज्ञातम्।

केवलं भगवत्कथाश्रवणमननचिन्तने एव,

सर्वतत्त्व-तीर्थ-पुण्यज्ञानं विद्यमानम्।

एषः भक्तेभ्यः ददाति ऊर्ध्वमार्गम्।

एषः सनातनधर्मस्य सनातनमतम्॥

★

अध्ययन-प्रचार-अध्यापन

अधिकारनीतिः

(मुक्तछन्दः)

सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,

न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।

न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,

सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥


यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,

तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।

अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,

नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥


तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,

न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।

येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,

ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥

★

शास्त्रार्थबोधयोग्यता

शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता

सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।

युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः

तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥

नामतत्त्वदृष्ट्या देवतत्त्वस्य अन्यतत्त्वानां च

 दार्शनिकं विवेचनम्।


शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।

कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?


परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।

ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥


शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।

कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?


परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।

ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥


एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।

युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥


तथान्यलोकदेवानां प्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।

ज्ञायते तल्लोकस्यापि तत्त्वमाहात्म्यं यथार्थरूपेण॥


एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।

युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥


एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।

युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥


शास्त्राध्ययननीति।

गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।

यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥

निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।

शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥

★

ज्ञानदाननीतिः - नियमः

(मुक्तछन्दः)

यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,

तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।


यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,

तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥


भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,

अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।


यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,

तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥

एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।

💓
शास्त्रस्य मुख्यं उद्देश्यं।
शास्त्रेषु ये संस्काराः नियमाश्च सदा स्मृताः।
तेषामेव परो हेतुः मनसः शुद्धता स्मृताः॥

पञ्चेन्द्रियाणि संयम्य षड्रिपूणां निग्रहः।
एतदेव हि सर्वेषां शास्त्राणां परमो ग्रहः॥
स्मरणात् बोधः श्रेष्ठः — स्मरणबोधविश्लेषणम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
स्मरणस्य च बोधस्य च महत्त्वपूर्णं विश्लेषणम्॥

स्मरणं कला श्रेष्ठा, बोधस्तु श्रेष्ठतरः।
ज्ञानस्य परमं सारं बोध एव हि शाश्वतः॥

स्मरणं ज्ञानमार्गस्य साधनं नात्र संशयः।
स्मृत्या ज्ञानं समासाद्य मनुष्यः फलं प्राप्नुयात् ॥

किन्तु तत्त्वस्य यो बोधः स एव परमं धनम्।
शब्दज्ञानं न पर्याप्तं, न तत्त्वस्य प्रकाशकम्॥

स्मरणं ज्ञानसोपानं, बोध एव परं फलम्।
यत्र तत्त्वस्य ज्ञानं, तत्र ज्ञानं हि सार्थकम्॥

स्मृतेः शक्तिर्हि लोकेऽस्मिन् कालवशेन क्षीयते।
बोधदीपस्तु न नश्यति, सदा मार्गं प्रकाशते॥

यः पठित्वा स्मरत्येव स विद्वान् न तु तत्त्वतः।
यस्तु तत्त्वं विजानाति स पण्डित इति स्मृतः॥

तस्मात् स्मरणमभ्यस्य समाश्रयेत् तत्त्वबोधम्।
स्मरणं ज्ञानद्वारं स्याद्, तत्त्वबोधः सनातनः॥

अनन्त-हरि-लीला-शास्त्रम्
अनन्तो हरिरव्यक्तो, लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि, कथाश्चास्यानन्ताः॥

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो, नास्ति तस्य परिसीमा।
न कश्चिज्जीवो वेत्ति पूर्णां तस्य महिमाम्॥

नादिर्न चान्तो यस्य, नास्ति तस्य परिमितता।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहति मम चेतसा॥

निष्कामकर्मणा नित्यं, निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनया॥
★
शास्त्रलोकाचारः
(मुक्त छंद )
यस्य वस्तुनः शास्त्रे नास्ति विवरणम्।
सदाचारेण भवति तत् स्थानपूरणम्।
★
शास्त्रलोकाचारः
यस्य वस्तुनः शास्त्रे विवरणं नास्ति,
तस्य स्थानपूरणं सदाचारेण भवति।
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[पूर्णसत्यस्य अन्वेषणम्]
(मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यम्॥
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[शास्त्रातीतं सत्यम्]
 (मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यस्वरूपम्॥

💓

तु च त्वम्:(तु और तुम्)

वेदेषु “तु” विरोधार्थे, न कदापि जनसञ्ज्ञकः।

नरं न सूचयत्येष, केवलं भेदसूचकः॥


पुराणेषु तथैवोक्तं, “तु” सदा खलु “किन्तु”।

“त्वम्” शब्दः पुरुषार्थे, संबोधने प्रयुज्यते॥


“त्वम्” श्रूयते गीतायां, वेदवाक्येषु भूयः।

संस्कृते शुद्धरूपेण, दिव्यभावप्रकाशकः॥


कालान्तरे प्रवाहेण, भाषा जाता सरलतरा।

“त्वम्” इति रूपं रूपान्तरं, लोके जातं “तुम्”॥


अर्थो न परिवर्तितः, केवलं ध्वनिभेदतः।

शास्त्रेषु तु “त्वम्” शुद्धं, लोके “तुम्” प्रचलितम्॥


वेदपुराणसम्मानं, रक्षामः श्रद्धयान्विताः।

शब्दशुद्धौ स्थितो धर्मः, भाषायां च सनातनः॥

--------------------------------

निष्कर्ष-

सनातन धर्म के शास्त्रों में संबोधनार्थक “त्वम्”

का उल्लेख मिलता है, जिससे “तुम्” रूप 

विकसित हुआ है।वर्तमान बोलचाल में संबोधन 

के रूप में प्रयुक्त “तु” का शास्त्रीय प्रमाण 

उपलब्ध नहीं है। अतः संबोधन के प्रसंग में “तुम्”

 का प्रयोग ही अधिक शास्त्रसम्मत माना जाना चाहिए

💓

वेदज्ञानविपर्यासदोषः

वेदस्य शुद्धं ज्ञानं ये न जानन्ति जन्तवः।

शब्दार्थं तद्विपरीतं मन्यन्ते ज्ञानमेव तत्॥

स्वविनाशं कुर्वन्तो स्वयमेव विनश्यन्ति।

एतत् सत्यं निश्चितं च प्रमाणं सनातनम्॥


वेदपुराणसारस्य ग्रहणम्

वेदपुराणसारस्य ग्रहणं अतीव  दुःसाध्यं सदा।

हरेः कृपासम्पन्ने एव तदेव ग्रहीतुं विद्यते क्षमता।

💧

फलतृष्णा–तपविमर्शः

स्वप्नेषु सन्तः सुरसिंहासनस्थं

पश्यन्ति देवं तपसा हुताशे।

भीतानि दुःखानि विशुद्धिकारी

नेच्छन्ति लोकास्तमसावृतात्मानः॥


फलार्थिनः कण्टकबीजं विहाय

छायां वहन्त्यर्थदशानुगाम्।

यस्तु क्रमेण प्रभया हुताशे

ध्यायन् कृपां लभते निःस्वनामन्॥

॥ पञ्चदेवतावन्दनम्॥


जगन्नाथ पदाम्भोजं शरण्यं भक्तवत्सलम् ।

भजन्ति ये मुदा नित्यं तरन्ति भवसागरम् ॥


बलभद्रं महावीर्यं प्रद्युम्नमतिसुन्दरम् ।

अनिरुद्धं च देवेशं वन्दे हृदयनन्दनम् ॥


जगदम्बामनाद्यां तां प्रकृतिं परमेश्वरीम् ।

यस्याः शक्त्या जगद्भाति सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ॥


पञ्चात्मानो महात्मानो नित्याः सनातनाः स्मृताः ।

तेजोदीप्तिप्रकाशेन भासयन्ति दिशो दश ॥


जगत् बन्धुः जगन्नाथः स्वेच्छया सृजति जगत् ।

पालयत्यखिलं विश्वं संहरत्यन्तकाले तत् ॥


सृष्टिस्थित्यन्तकर्तारं तं कारणानां परं प्रभुम् ।

भजामि भक्तिभावेन जगन्नाथं सनातनम् ॥


सनातनधर्मस्य प्रमुखदेवीनां वर्णनम्।

सनातनधर्मस्य देव्यः एताः प्रमुखाः स्मृताः।

प्रकृतिर्लक्ष्मीश्च दुर्गा या योगमायेति कीर्तिता॥

ज्ञाना श्रीश्च विद्या च ब्रह्माणी पार्वती तथा।

भूदेवी च अन्याः देव्यः पूज्याः सनातने सदा॥


श्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्।

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।

परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्, अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।

अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्, अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।

स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्,स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्।


जगन्नाथबलभद्रयोः अद्वैततत्त्वम्।


जगन्नाथबलभद्रौ तौ, एकदेहैकजीवनौ।

अभिन्नौ ह्येकतत्त्वौ तौ, नारायणस्वरूपिणौ॥


जगन्नाथो बलभद्रश्च, तयोरेकं हि तत्त्वम्।

जीवनं चैकमेवास्ति, हरिरेव परं पदम्॥


जगन्नाथबलभद्राभ्यां यदा मर्त्यावताराभ्याम्।

तदा लोके पुनः धर्मयुगं समागतम्॥


जगन्नाथं बलभद्रं च परब्रह्मादि-सनातनम्।

मुक्तिमोक्षप्रदं देवं दीनबन्धुं दीननाथम्॥


अच्युतं बलभद्रं च, जगन्नाथं जनार्दनम्।

युगे युगे प्रादुरासीत्, युगदोषविनाशकम्॥


जगन्नाथो बलभद्रश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्धः तथा।

परमात्मिका प्रकृतिश्च सृष्टेः पञ्चदैवताः स्मृताः॥


शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि श्रीजगन्नाथम् ॥


शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।

तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि  श्रीबलभद्रम् ॥


ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः। ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥  

★

विज्ञत्वलक्षणम्

अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।

विज्ञः चिन्तयति संसारकल्याणम्॥


अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।

विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥

★

ब्रह्मा – लोकपालाः – आयुः

ब्रह्मणः लोकपालानां च आयुः


लोकपालानां कल्पायुः, ब्रह्मणस्त्वायुः द्विपरार्धपरिमितम्।

एतदेव श्रीमद्भागवते महापुराणे स्पष्टतया उक्तम्॥


ब्रह्मण आयुषोऽन्ते ब्रह्मणा सृष्टाः सर्वे जीवाः तस्मिन्नेव यान्ति लयम्।

ब्रह्माण्डे विद्यमानानि प्रकृतेस्तत्त्वान्यप्यन्ते मूलप्रकृतावेव यान्ति लयम्॥


Bhagavata Puraṇa 11.10.30. 

संस्कृतम्

लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम्।

ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः॥

Bhagavad Gita 10.34

संस्कृतम्

मृत्युः सर्व‑हरः च अहम् उद्भवः च भविष्यताम् ।

कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥

★

मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।

[संसारसत्यदर्शनम्]

(मुक्तछन्दः)

चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।

केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥

केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।

यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥

यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥

★

संसारधर्मन्यायविचारः

(मुक्तछन्दः)

पितुः अपराधे मातुः दण्डनं महद् अहितकरम्।

पुत्रवधूकृते दोषे पुत्रस्य दोषारोपणम् अति अनिष्टकरम्।

गृहे गृहे, देशे देशे च युद्धविवादं अत्यन्तम् अनिष्टकरम्।

एकस्य दोषे दशजनदण्डनं कदापि न हितकरम्।

संसारस्य अस्मिन् क्लेशे न्यायशान्त्योः समर्थनं श्रेयस्करम्।

एषः सनातनधर्मस्य परमः शाश्वतः नित्यः नियमः।

💓

अज्ञानिनां मिथ्याप्रचारः

(देवतत्त्वे अज्ञानम्)

अज्ञानी मूर्खाः न जानन्ति ब्रह्मस्वरूपं श्रीबलभद्रम्।

श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥


ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।

महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥


अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।

मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपे॥

★★

श्रीजगन्नाथ-बलभद्र-शेषनागतत्त्ववर्णनम्

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।

बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥


शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।

विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥

★

श्रीजगन्नाथतत्त्वप्रकाशः

(मुक्तछन्दः)

एकः ब्रह्म महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः जगदीश्वरः॥

सर्वाधिकारः तस्यैव, नान्यः कश्चित् ईश्वरः॥


मा कुरुत अन्यायं, मा कुरुत अनधिकारकर्म।

अनधिकारिणः सर्वे लभन्ते धर्मतः दण्डम्॥


अहङ्कारो न रोचते, न रोचते बलदर्पणम्।

विनयः प्रीतिकर्ता स्यात्, तदेव ईश्वराभिलषितम्॥


सर्वेश्वरं महाप्रभुं श्रीजगन्नाथं  भक्तवत्सलम्॥

स्वांशैः सह महाप्रभुः करोति जगतः सञ्चालनम्॥


भक्तानुग्रहकर्ता सः लीलया धृतवान् मनुष्यताम्।

लोकहितार्थमुद्दिश्य दर्शयति अद्भुतं चरितम्॥

★

भक्तवत्सलत्वम्

नाहं स्वतन्त्रः अत्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु मे स्थिता प्रीतिः, ते मे सदा प्राणसमाः ॥


अहम् अस्वतन्त्रः नित्यं, भक्तपराधीन एव च।

स्नेहबन्धेन बद्धोऽस्मि, प्रेम्णा परिकर्षितः॥


न मे स्वार्थः कदाचित् स्यात्, भक्तानां तु सुखं मम।

तेषां विनाशे दुःखं मे, तेषां हर्षे सुखं मम॥


यथा जननी पुत्रे स्वप्राणान् अपि अर्पयेत्।

तथाहं स्वात्मानं भक्तजनाय ददाम्यहम्॥

★

भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम् (2)

नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।

भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥


ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।

नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥

★

श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्

(मुक्तछन्दः)

कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।

नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥


नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।

सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥


यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।

तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥


निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।

नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥


ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।

न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥

★

नारीगुण गौरवस्तोत्रम्


स्त्रीणां वर्णनमिदं - सौन्दर्यं गुणसंग्रहम्।

सदा सत्त्वं शुद्धभावं, सुन्दरं वस्त्रधारणम्॥


सुमधुरा वाणी तासां, सेवा दया समन्विता।

सर्वहृदयसमर्पेण सतत् धर्ममार्गे प्रतिष्ठिताः॥


सात्त्विकाहारसेविन्यः शान्तभावपरायणाः।

हरिकथाश्रवणरताः सत्यदयासमन्विताः॥


नार्यः सर्वाः दयामूर्तयः, मायाया जननीरूपाः।

याः स्वर्गात् अपि शोभन्ते, रूपगुणसमन्विताः॥


रूपे गुणे च संपन्नाः, सत्त्वशालिन्य एव ताः।

सुवर्णलक्षणा नार्यः पूज्या  सर्वैः सदा ॥


भगवान् उवाच-


प्रकृतिः पुरुषश्च परब्रह्मस्वरूपिणौ।

तर्हि कथं भवति भेदभावः स्त्री-पुरुषयोः॥

★

विवाहनीतिः

(मुक्त छंद)

एकविवाहः श्रेष्ठः स्यात् लोके धर्मपरायणः।

सुखदः शान्तिदः नित्यं जीवनस्य हितावहः॥ 


धर्मरक्षार्थमेवात्र बहुविवाहः कदाचन।

अन्यथा स दुःखदः स्यात् सदा क्लेशवृद्धिकरः॥


एकविवाहे सन्तोषः भार्यापत्यसमन्वितः।

शान्तिः प्रेम च नित्यं स्यात् हृदये सुखवर्धितः॥ 


बहूनामेकगृहस्थे विवादः स्यादनिवारितः।

कलहः क्लेशदः नित्यं जीवनं दुःखवर्धितम् स्वतः॥ 


तस्मादेकविवाहोऽयं श्रेयस्करः बुधैः स्मृतः।

बहुविवाहो लोकेऽस्मिन् दुःखहेतुः प्रकीर्तितः॥


अथ परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः


परस्त्रियां गर्भाधानम् महापापप्रदायकम्।

नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥

कुमार्या:सह पापसङ्गः सदा पापस्य कारणम्।

सृष्टेः संसारहेतूनां महाअहितकरं ध्रुवम्॥

★

धर्मपूर्वकं प्रजननम्।

(मुक्तछन्दः)

प्रजननं सर्वभूतानां धर्मः शास्त्रोक्तम् अनुशासनम्।

पोषणसामर्थ्यं मनसि कृत्वा ततः कुर्यात् प्रजननम्॥

💓

योनिस्वयंवरनियमः

(प्रकृतिस्वयंवरसत्यं)

(मुक्तछन्दः)

प्रत्येकस्यां योनौ विद्यते स्वयमेव स्वयंवरसभा।

तत्र स्वयं प्रकाशते, ईश्वरदत्ता योनिप्रभा॥


एष प्रकृतेर्मूलं सत्यं परमः नियमः।

सर्वयुगेषु सर्वकाले सत्यरूपेण विद्यमानः॥


एष धर्मः प्रकृतेर्नित्यः स्वयंसिद्धः सनातनः।

सर्वकालेषु सत्योऽयं, न कदाचिद् विपर्ययः॥

★

धर्मप्रदूषणनिवारणम्

(मिथ्यैश्वरदोषः)

(मुक्तछन्दः)

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।

ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥


ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।

भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं  ॥

----------------------------------

ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।

★

स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः

(मुक्तछन्दः)

ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,

ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।

न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,

अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥


दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,

“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।

वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,

अन्ये सर्वे नश्वराः,ते अज्ञानिनः॥

💓

अति सर्वत्र वर्जयेत्।

(अति-संयमः )

अतिधनं हि चित्तं मदेन नुदति, सत्यपन्थानं न पश्यति ध्रुवम्।

अतिसौन्दर्यमपि स्वयम् अहङ्कारदीपं प्रज्वालयत्यवश्यम्॥


अतिभोजनं देहे भारं विधाय विवेकं मन्दं करोति सततम्।

अतिसुखं प्रमादं प्रसूय धीधैर्यं क्षीणं करोति निरन्तरम्॥


अतिगर्वो हि जीवस्य दृष्टिं सत्यात् पराङ्मुखीं करोति निश्चितम्।

सर्वं स्खलति तदा यदा हृदि राजते दुर्निवारितोऽहङ्कारदर्पम्॥


अतिविद्या–अल्पविद्याभ्यां हृदि जायतेऽहंममतिदर्पः।

सर्वं स्खलति तस्यैव यदा वसति दुर्निवार्योऽहङ्कारदर्पः॥


इति नीतिः सनातनी - हितं सत्‌पथं पन्थानमाचरेत्।

यतो धर्मस्य मूलं हि सदाचारं - अति सर्वत्र वर्जयेत्॥

सनातनधर्मे अहङ्कारभ्रमनिवारणतत्त्वस्य विवेचनम्।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं सत्यवचनम्।

अहङ्कारभ्रमनाशाय तत्त्वमेतद् विवेचनम्॥


न रूपेणाभिमानं कुर्यात्, रूपमस्ति अनित्यम्;

अस्मिन् जन्मनि सुन्दरं, परजन्मनि न तद् ध्रुवम्॥


न धनेन अभिमानं कुर्यात्, धनमस्ति अनित्यम्;

अस्मिन् जन्मनि धनं, परजन्मनि न धनम्॥


न पदेन अभिमानं कुर्यात्, पदमस्ति अनित्यम्;

अस्मिन् जन्मनि यत् पदं, परजन्मनि तद् न ध्रुवम्॥


न जात्याभिमानं कुर्यात्, जन्म जातु न शाश्वतम्।

अस्मिन् जन्मनि यज्जन्म, परजन्मनि तन्न ध्रुवम्॥


न मनुष्यत्वेन अभिमानं कुर्यात्, मनुष्यत्वमस्ति अनित्यम्;

अस्मिन् जन्मनि मनुष्यजन्म, परजन्मनि न तद् ध्रुवम्॥


न विद्यया अभिमानं कुर्यात्, विद्यास्ति अनित्या कालेन क्षीयते;

अस्मिन् जन्मनि विद्या, परजन्मनि इयं विद्या न विद्यते॥


न विद्यया अभिमानो युक्तः, विद्या देहान्तरे न हि तिष्ठति;

केवलं बुद्धिसंस्काररूपेण ज्ञानबीजं तु तिष्ठति॥


अतः अहङ्कारं परित्यज्य विनयं धारयेत् सदा।

दिव्यज्ञानं समासाद्य ज्ञानी भवेत् सदा॥

इति सनातनधर्मेऽहङ्कारभ्रमनिवारणतत्त्वस्य विवेचनं सम्पूर्णम्॥


संस्कृतज्ञानकाव्यम् - महिमा-तत्त्वम्

महिमा संस्कृतस्य-शब्दब्रह्मस्वरूपिणी।

धर्मशास्त्रस्य रक्षिणी सत्यस्य च प्रकाशिनी॥


तत्त्वं ब्रह्म पुनरुक्तं संस्कृतेऽनन्तसौष्ठवम्।

ध्वन्या सम्पूर्णकाव्येन हृदये शाश्वतं स्थितम्॥


काव्ये स्थितं ज्ञानमिदं न नश्यति कदाचन।

छन्दोबद्धं सुगमं स्मृतौ वहति मानवमानसम्॥


लेख्याभावेऽपि सततं वाणी पथेन गच्छति।

श्रुतिपरम्परया नित्यं तत्त्वदीपो न म्रियते॥


सन्धिना शब्दसंयोगोऽर्थानां सागरायते।

एकत्वेन प्रवहन्त्येव भावाः हृदि विराजन्ते॥


लयतालसमायुक्तं काव्यं हृदयं प्रविशति।

स्वररूपेण सम्पूर्णं ज्ञानं लोके प्रपद्यते॥


विनाशकालेऽपि यदा ग्रन्था भवन्ति नश्यन्ति।

स्मृतिरूपे मन्दिरे तु सत्यवाणी विराजते॥


जीवन्नादः शास्त्ररूपो धारयत्येव तत्त्वतः।

काव्यमेव हि साधनं ज्ञानरक्षणकारणम्॥


संस्कृतं श्रेष्ठभाषा सा सन्धियुक्ता सुसंहतिः।

स्वयंपूर्णा प्रकाशेन शब्दराशिः विराजते॥


हृदयाद् हृदयं याति सुलभं नित्यं ध्रुवम्।

धर्मशास्त्रस्य संरक्षणं सत्यस्य च प्रसारणम्॥

☆

जीवस्य मनसः वचनम्

(जीवमनःकथा)

मुक्तछन्द

अहं जीवो भ्रमन् लोके कर्ममार्गेण चालितः।

न मे जातिर्न मे धर्मो न कुलं नापि निश्चितम्॥


जन्मजन्मान्तरं याति कर्मवायुवशानुगः।

नानारूपधरो जीवो नान्तमस्य गतौ लभेत्॥


कदाचित् मानवो भूत्वा नभः पश्यामि विस्मितः।

कदाचित् पशुरूपेण वृत्त्या तिष्ठामि वञ्चितः॥


पुनर्मानुषतां याति कालचक्रप्रवर्तितः।

नानारूपाणि धारयन् संसारार्णवे वर्तते॥


देशाद् देशं प्रव्रजामि न कश्चित् मे स्थिरं गृहम्।

अयं विश्वपथो दीर्घो न कदापि मम स्वगृहम्॥


कथं ब्रूयामहं गर्वात् “अयं धर्मो ममैकतः”?

यदा जीवाः सहस्रेषु पन्थान् यान्ति नानातः॥


यावत् सत्यं न पश्यामि जन्मबन्धविवर्जितम्।

न मे जातिर्न मे धर्मो न देशो न सुहृदः मम॥

★

कालधर्मः

सृष्टि-स्थिति-प्रलयः भवति नित्यं,

इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।

ब्रह्मा सृष्टिं करोति नित्यम्,

विष्णुः पालयते जगतः सुखम्।

कालः प्रलयं करोति च नित्यम्,

इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।

★

कालचक्रम्-समयचक्रम्

(मुक्तछन्दः)

स्वयं श्री जगन्नाथः कालरूपेण तिष्ठति ।

दुष्टानां निग्रहं कृत्वा धर्मसंस्थापनं करोति ॥


कालचक्रं स्वसमये, स्वमार्गेणैव धावति।

कालः प्रतीक्षां न करोति, स्वनियमं न त्यजति॥


देवा देव्यश्च सृष्टिश्च, कालं नित्यं प्रतीक्षते।

स एव नियतेः मूलं, सर्वं नियम्य प्रवर्तते॥


नक्षत्रगणसंयुक्ताः कालचक्रे प्रवर्तिनः

ईशाधीना भवन्त्येते, न स्वेच्छावशचालिनः॥


नित्यं चरत्येष समयः, कालचक्रं विचित्रकम्।

यस्य प्रभावे जायन्ते, भूतानि च यान्ति च लयम्॥


न कश्चिद् लभते सिद्धिं कालेन विना क्वचित्,

न कश्चिद् वर्धते लोके कालेन विना क्वचित्॥ 


काले बीजं प्रसूयते, काले पुष्पं प्ररोहति,

काले फलमवाप्नोति, काले सर्वं प्रवर्धते॥


केचित् शीघ्रं प्रकाशन्ते, केचित् शनैः प्रवर्धन्ते,

न कालः कञ्चन बाधते, स्वमार्गेणैव प्रवर्तते॥


यदा समयः समायाति, तदा भाग्यं प्रबुध्यते,

अकाले कृतमप्यर्थं निष्फलं सम्प्रपद्यते॥


कालचक्रं प्रवर्तते, सुखदुःखसमागमे।

अज्ञा‍निनो न जानन्ति, तस्मिन् चक्रे भ्रमन्ति ते॥


बद्धमुक्तजीववर्णनम्।


शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।

अस्मिन् जगति विद्यमानं बद्धमुक्तजीववर्णनम्॥


द्विविधा जीवावस्था स्यात्, बद्धा मुक्ता इति स्मृता।

बद्धाः संसारवर्तिनः, मुक्ताः परमाश्रिताः॥


नित्यधाम्नि निवासिनः, आत्मानोऽविकृताः सदा।

मायाविकाररहिताः, ते मुक्ताः इति कीर्तिताः॥


विकाररहिताः आत्मानः, शाश्वताः सर्वदा स्मृताः।

अविनाशिन एवैते, मुक्ताः नित्यनिर्मलाः॥


ये संसारे स्थिताः जन्तवः, कर्मबन्धनसंयुताः।

जन्ममृत्युवशं यान्ति, ते बद्धाः इति स्मृताः॥


एके नित्यपदे मग्नाः, अन्ये जन्ममृतौ रताः।

एके धामनि तिष्ठन्ति, अन्ये बन्धनावृताः॥


बद्धमुक्तविभेदेन, तत्त्वं जीवस्य दृश्यते।

भगवद्धाम्नि ये नित्यं, ते मुक्तत्वं प्रपद्यते॥


क्षर अक्षर जीववर्णनम्।


शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।

अस्मिन् जगति विद्यमानं क्षराक्षरजीववर्णनम्॥


द्विविधा जीवजातिः स्यात्, क्षराक्षरसमन्विता।

क्षराः संसारवर्तिनः, अक्षराः परमाश्रिताः॥


नित्यधाम्नि निवासिनः, आत्मानोऽविकृताः सदा।

मायाविकाररहिताः, स एव अक्षराः इति कीर्तिताः॥


विकाररहिता आत्मानः, शाश्वताः सर्वदा स्मृताः।

अविनाशिन एवैते, अक्षरा नित्यनिर्मलाः॥


भगवल्लोकादन्येषु, ये लोकेषु संस्थिताः।

जन्ममृत्युवशं यान्ति, ते क्षरा इति स्मृताः॥


एके नित्यपदे मग्नाः, अन्ये जन्ममृतौ रताः।

एके धामनि तिष्ठन्ति, अन्ये बन्धनावृताः॥


क्षराक्षरविभेदेन, तत्त्वं जीवस्य दृश्यते।

भगवद्धाम्नि ये नित्यं, तेऽक्षरत्वं प्रपद्यन्ते॥

॥ इति सनातनधर्मस्य क्षराक्षरजीववर्णनं सम्पूर्णम् ॥


श्रीगुरुतत्त्वम्

परं ज्योतिः परं ब्रह्म स एव परमगुरुः।

स एव परमशक्तिः, परब्रह्मांशो हि श्रीगुरुः॥


परब्रह्मणि या भक्तिः श्रद्धा चैव सम्बलम्।

सैवेश्वरस्य शक्तिश्च श्रीगुरोः परमं बलम्॥


छायाज्योतिरबाधा सा, साधनाशक्तिर्विद्यते।

यस्य मध्ये सा वर्तते, स हि श्रीशक्तिं लभते॥


परमगुरोः प्रसादेन दिव्याश्चेतनशक्तयः।

श्रीगुरौ प्रवहन्त्येव साधकानां हिताय वै॥

कथने सरलम्, करणे दुष्करम्।

आश्रमधर्मे प्रवेशः अत्यन्तं सरलः,
किन्तु तत्र कर्तव्यकर्मणाम् आचरणम् अत्यन्तं दुष्करम्।

ज्ञानं दातुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु तस्य ज्ञानस्य आचरणम् अत्यन्तं कठिनम्।

सान्त्वनां दातुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु दुःखं सोढुम् अत्यन्तं कठिनम्।

कार्यस्य योजनां कर्तुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु तस्य कार्यस्य कार्यान्वयनम् अत्यन्तं कठिनम्।

भगवत्प्राप्तिमार्गे गमनम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु भगवन्तं प्राप्तुम् अत्यन्तं दुष्करम्।

एतानि ज्ञात्वा मा भव विषण्णः।
मनःप्राणैः कुरु श्रेष्ठतमं प्रयत्नम्॥

साधुः सन्तः संन्यासी योगी।
यः स्वार्थहीनः भगवत्साधनानिष्ठः स एव साधुः।
यः सत्यनिष्ठो भगवत्स्मरणपरायणः स एव सन्तः।
यः धर्मनिष्ठः कर्मफलत्यागी स एव संन्यासी।
यः स्वात्मानं परमात्मनि योजयति स एव योगी।

जीवस्य अन्त्यप्रार्थना

(मुक्त छन्द)

मम शक्तिरियं क्षीणा, आशाप्यन्ते समाप्ता।

अन्ते सर्वं विनष्टं मे, नाथ त्वां शरणागतः॥


जन्मऋणं समाप्याहं त्वामहं ह्वये नाथम्।

कोले गृहाण मां दीनं, त्वं करुणामयः प्रभो॥


अस्मिन् लोके न कोऽप्यस्ति सत्यस्नेहपरायणः।

न कश्चिदिह जानाति प्रेम्णो मार्गमनन्तकम्॥


यत्र शुद्धः स्नेहभावो नित्यं मधुरसञ्चितः।

तत्र गन्तुमिहेच्छामि, नाथ त्वां शरणागतः॥


बहुदग्धोऽस्मि दुःखेन, कामजालात् विमुक्तः।

वैराग्येण दग्धचित्तः सर्वसङ्गविवर्जितः॥


बहु रुदितवान् पूर्वं, न शक्नोम्यद्य रोधनम्।

भिन्नहृदयोऽहमेकाकी, नाथ त्वां शरणागतः॥

💓


বেদ এবং পুরাণের সংক্ষিপ্ত বিবরণ ও ইতিহাস।

বেদ সনাতন হিন্দু ধর্মের সর্বপ্রাচীন পবিত্র ধর্মগ্রন্থ। এটি "অপৌরুষেয়" অর্থাৎ মানুষের রচিত নয় এবং "নৈর্বক্তিক" ও রচয়িতা-শূন্য। সনাতন ধর্মের শাস্ত্র অনুযায়ী, পরব্রহ্ম সৃষ্টির আদিতে মানব হিতার্থে বেদের জ্ঞান প্রকাশ করেন। তাই সনাতন ধর্মে বেদের স্থান সর্বোচ্চ।

বেদসারণিরূপণম্  

বেদো হি শব্দব্রহ্মৈব, রহস্যান্তরদুর্লভঃ।  

তং কেবলো ভগবৎ বেত্তি, সম্যগাচ্নুতে নান্যোऽর্থং॥   

বিদ্যাযোগকর্মপ্রয়োজনং, তত্র প্রধানং সনাতনম্।  

ব্রহ্মাত্মৈক্যবিজ্ঞানং তদ্বেদার্থস্য সারকম্॥

★

বেদকে শাস্ত্রের মূল ভিত্তি হিসেবে বিবেচনা করা হয়। যেমন বেদকে পরব্রহ্ম শ্রীহরি নারায়ণের মুখ নিঃসৃত বাণী বলা হয়, তেমনি শ্রীমদ্ভগবদগীতা ভগবান শ্রীকৃষ্ণের মুখ নিঃসৃত বাণী। সেই কারণে গীতা বেদের সমতুল্য বলে ধরা হয়।


বেদের বিভাগ

বেদকে শ্রুতি বিভাগে অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে, যেখানে গীতাকে স্মৃতি সাহিত্যের অংশ ধরা হয়। শ্রীমদ্ভগবদগীতা মহাকাব্য মহাভারতের অংশ হলেও এটি একটি স্বতন্ত্র ধর্মগ্রন্থের মর্যাদা পেয়েছে।


পুরাণ

পুরাণ হলো প্রাচীন ইতিহাস, ধৰ্ম, অধর্ম, আখ্যান-উপাখ্যান ও ধর্মীয় বিধিবিধান সম্বলিত মিশ্র সাহিত্য। এটি সনাতন ধর্মের মহান ঐতিহ্য বহন করে।


পুরাণের উৎপত্তি

সাধারণ মানুষের প্রাচীন যুগের ইতিহাস ও ধর্মীয় আখ্যানের প্রতি আকর্ষণের কারণে পুরাণের সৃষ্টি। এই গল্পগুলি সহজ ও সরল ভাষায় রচিত, যাতে সাধারণ মানুষ ধর্মীয় জ্ঞান লাভ করতে পারে।


পুরাণের লক্ষণ

অমর কোষ ও অন্যান্য প্রাচীন কোষীয় গ্রন্থের মতে, পুরাণের পাঁচটি লক্ষণ রয়েছে:

১. সৃষ্টির বর্ণনা

২. প্রলয়ের বর্ণনা

৩. দেবতাদের বংশ

৪. মন্বন্তর

৫. বংশানুচরিত


পুরাণের সংখ্যা

সনাতন ধর্মে মোট ১৮টি পুরাণের কথা উল্লেখ করা হয়েছে। মহাভারতে বায়ু পুরাণকেও পুরাণ হিসেবে উল্লেখ করা হয়েছে। এই ১৮টি পুরাণ থেকে তৈরি অন্যান্য গ্রন্থকে উপপুরাণ বলা হয়।


১৮টি প্রধান পুরাণের তালিকা:

১. বিষ্ণু পুরাণ

২. ভাগবত পুরাণ

৩. নরদ পুরাণ

৪. গরুড় পুরাণ

৫. পদ্ম পুরাণ

৬. বামন পুরাণ

৭. বরাহ পুরাণ

৮. ব্রহ্ম পুরাণ

৯. লিঙ্গ পুরাণ

১০. অগ্নি পুরাণ

১১. স্কন্দ পুরাণ

১২. কূর্ম পুরাণ

১৩. মাত্স্য পুরাণ

১৪. মার্কণ্ডেয় পুরাণ

১৫. ব্রহ্মবৈবর্ত পুরাণ

১৬. বায়ু পুরাণ

১৭. ব্রহ্মাণ্ড পুরাণ

১৮. শিব পুরাণ

১. ☯ বিষ্ণু পুরাণ (২৩,০০০ শ্লোক)

এই পুরাণটি সর্বাধিক প্রসিদ্ধ ও জনপ্রিয়। বিষ্ণুর সমস্ত অবতারের বর্ণনা, ব্রহ্মাণ্ডের উৎপত্তি, দেব-দানব, মানব, মনু, চন্দ্র ও সূর্য বংশের বিবরণ দেওয়া হয়েছে। এতে বিশ্বের ভূগোল, স্বর্গ-নরক, তীর্থস্থানের মহিমা, সূর্য ও বিষ্ণু উপসনার পদ্ধতি, আদিত্যগণের বিবরণ, বেদের সৃষ্টি তত্ত্ব, সৃষ্টি ও প্রলয়, বর্ণাশ্রম ধর্ম, এবং নীতি ধর্ম সম্পর্কে আলোচনা করা হয়েছে। এই পুরাণের রচয়িতা বেদব্যাস।


২. ☯ ব্রহ্মপুরাণ বা আদিপুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ২৪,০০০)

রচনাকাল আনুমানিক খ্রিস্টীয় অষ্টম-দ্বাদশ শতাব্দী। ঋষি রোমহর্ষণ নৈমিষারণ্যে উপস্থিত ঋষিদের কাছে এই পুরাণ প্রথম বর্ণনা করেন। এই পুরাণেও ধর্মীয় আখ্যান ও বিধানের বিশদ বিবরণ রয়েছে। এর রচয়িতা বেদব্যাস।


৩. ☯ অগ্নিপুরাণ বা আগ্নেয় পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১১,৫০০)

এর সঠিক রচনাকাল জানা যায় না। একে "পৌরাণিক ও সাহিত্যবিদ্যার কোষগ্রন্থ" বলা হয়। কিংবদন্তি অনুসারে, ঋষি বশিষ্ঠের অনুরোধে অগ্নি এই পুরাণের রচনা করেন। এই পুরাণটিও বেদব্যাস রচিত।


৪. ☯ শ্রীমদ্ভাগবত মহাপুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৮,০০০)

এটি ভগবান শ্রীকৃষ্ণের কাহিনির উপর ভিত্তি করে রচিত একটি মহাপুরাণ। শ্রীমদ্ভাগবত পুরাণকে সমস্ত পুরাণের মধ্যে সবচেয়ে পবিত্র ও শ্রেষ্ঠ বলে ধরা হয়। এর মূল বিষয়বস্তু হল ভক্তি যোগ। এই পুরাণের গল্পগুলি ঋষি শুকদেবের মুখে বর্ণনাচ্ছলে উপস্থাপিত হয়েছে।

নিত্যং পাঠ্যতে গীতা-ভাগবতম্।
মুক্তিমোক্ষপ্রদাতে এতদ্ দ্বয়ম্॥


৫. ☯ ভবিষ্য পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৪,৫০০)

ভবিষ্যতে কী কী ঘটনা ঘটবে তার বর্ণনা রয়েছে এই পুরাণে। এটি বিভিন্ন লেখকদের দ্বারা সংকলিত হয়েছে। রচয়িতা হিসেবে বেদব্যাসের নাম উল্লেখ করা হয়।

৬. ☯ ব্রহ্মাণ্ড পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১২,০০০)

এই পুরাণে ব্রহ্মাণ্ডের সৃষ্টি ও তার বিবরণ বর্ণিত হয়েছে। হিন্দু সৃষ্টিতত্ত্ব, কালতত্ত্ব, কল্প ও যুগের বিবরণসহ ভরত ও পৃথুর বংশলতিকা উল্লেখ রয়েছে। পৃথু পৃথিবীর প্রথম রাজা ছিলেন যিনি পৃথিবীকে সমতল ও কৃষিযোগ্য করেছিলেন, তাই পৃথিবী তাঁর নামানুসারে পরিচিত। এছাড়াও দেবতা, ঋষি, অগ্নি, বেদাঙ্গ ও আদিকল্পের বিবরণ দেওয়া হয়েছে। জম্বুদ্বীপ ও ভারতবর্ষের ভৌগোলিক বিবরণও এই পুরাণে রয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।

৭. ☯ ব্রহ্মবৈবর্ত পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৮,০০০)

মূল বিষয়বস্তু ভগবান শ্রীকৃষ্ণের কাহিনি। এই পুরাণেও বিভিন্ন আধ্যাত্মিক বিষয় এবং ভক্তি যোগের গুরুত্ব বর্ণিত হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।

৮. ☯ গরুড় পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৯,০০০)

এই পুরাণের প্রবক্তা ভগবান বিষ্ণু এবং শ্রোতা গরুড়। গরুড় এই পুরাণটি ঋষি কাশ্যপকে শোনান। এতে মানুষের কর্মফল, মৃত্যুর পরে আত্মার যাত্রা, স্বর্গ-নরকের ধারণা, পিতৃতর্পণ, মোক্ষের উপায়, রোগ নিরাময় ও ঔষধশাস্ত্র, জ্যোতির্বিজ্ঞান, স্থাপত্য ও রাজনীতি সম্পর্কে বিশদ বিবরণ দেওয়া হয়েছে। মৃত্যু-পরবর্তী পারলৌকিক কাজ এবং আত্মার মুক্তি লাভের জন্য গরুড় পুরাণ পাঠের গুরুত্ব বর্ণনা করা হয়েছে। এই পুরাণের রচয়িতা বেদব্যাস।

৯. ☯ কূর্ম পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৭,০০০)

ভগবান বিষ্ণুর কচ্ছপ (কূর্ম) অবতারের বর্ণনা এই পুরাণে রয়েছে। এছাড়াও বিভিন্ন ধর্মীয় বিধান ও নীতিশিক্ষা বর্ণিত হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।

১০. ☯ লিঙ্গ পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১১,০০০)

এই পুরাণে ভগবান শিবের উপাসনার পদ্ধতি ও মহিমা বর্ণিত হয়েছে। এটি শৈব দর্শনের একটি গুরুত্বপূর্ণ গ্রন্থ। রচয়িতা বেদব্যাস।

১১. ☯ মার্কণ্ডেয় পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ৯,০০০)

এই পুরাণের প্রবক্তা ঋষি মার্কণ্ডেয়। পবিত্র শাক্ত ধর্মগ্রন্থ দেবীমাহাত্ম্যম এই পুরাণের অংশ। দেবী দুর্গার কাহিনি ও ভক্তি যোগের বিশদ বর্ণনা রয়েছে।


১২. ☯ মৎস্য পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১৪,০০০)

ভগবান বিষ্ণুর মৎস্য অবতারের বর্ণনা এই পুরাণে রয়েছে। এছাড়াও সৃষ্টি, প্রলয় এবং বিভিন্ন ধর্মীয় বিষয় সম্পর্কে বিবরণ দেওয়া হয়েছে। এটি বিভিন্ন লেখক দ্বারা সংকলিত। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৩. ☯ নারদ পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ২৫,০০০)

এই পুরাণে ধর্ম, জ্যোতিষ, শ্রাদ্ধ, প্রায়শ্চিত্ত, গৃহ নির্মাণ ও বিচার ইত্যাদি বিষয় বর্ণিত হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৪. ☯ পদ্ম পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ৫৫,০০০)

কিংবদন্তি অনুসারে, ঋষি লোমহর্ষণের পুত্র শ্রুত উগ্রশ্রবা নৈমিষারণ্যে উপস্থিত ঋষিদের কাছে এই পুরাণ প্রথম বর্ণনা করেন। এতে সৃষ্টিতত্ত্ব, ভক্তি, ধর্মীয় বিধান এবং পবিত্র তীর্থস্থানের মাহাত্ম্য বর্ণনা করা হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৫. ☯ শিব পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ২৪,০০০)

ভগবান শিবের উপাসনা, মহিমা, সৃষ্টিতত্ত্ব এবং শৈব দর্শনের ব্যাখ্যা রয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৬. ☯ স্কন্দ পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ৮১,১০০)

এটি হিন্দু পুরাণগুলির মধ্যে বৃহত্তম। এর মূল বিষয়বস্তু ভগবান কার্তিকের (স্কন্দ) কাহিনি। এছাড়াও বিভিন্ন আখ্যান, ধর্মীয় বিধান ও নীতিশিক্ষা বর্ণিত হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৭. ☯ বামন পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১০,০০০)

ভগবান বিষ্ণুর বামন অবতারের বর্ণনা এই পুরাণে রয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


১৮. ☯ বরাহ পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ১০,০০০)

ভগবান বিষ্ণুর বরাহ অবতারের কাহিনি বর্ণিত হয়েছে। এছাড়াও বিভিন্ন আধ্যাত্মিক ও ধর্মীয় বিধান আলোচনা করা হয়েছে। রচয়িতা বেদব্যাস।


☯ বায়ু পুরাণ (শ্লোক সংখ্যা ২৪,০০০)

মহাভারতে বায়ু পুরাণকে ১৯তম পুরাণ হিসেবে আখ্যা দেওয়া হয়েছে। এতে হিন্দু সৃষ্টিতত্ত্ব, ভগবান শিবের উপাসনা এবং ধর্মীয় বিধান বর্ণিত হয়েছে। এটিকেও কখনও কখনও শিব পুরাণ বলা হয়। রচয়িতা বেদব্যাস।

বেদ (সংস্কৃত: वेद) সনাতন ধর্মের পবিত্রতম ও প্রাচীনতম ধর্মগ্রন্থ, যা "অপৌরুষেয়" অর্থাৎ "পার্থিব পুরুষ দ্বারা রচিত নয়" বলে বিবেচিত। এটি অলৌকিক দিব্যজ্ঞান এবং পরম পুরুষ নারায়ণের আত্মবচন/অমোঘ বাণী হিসেবে স্বীকৃত। বেদের কোনও নির্দিষ্ট রচয়িতা নেই। বৈদিক সংস্কৃত ভাষায় রচিত এই তত্ত্বজ্ঞান সংস্কৃত সাহিত্যের প্রাচীনতম নিদর্শন।

বেদকে "শ্রুতি" (যা শ্রুত হয়েছে) সাহিত্য বলা হয়। কারণ, এটি প্রাচীন কালে মৌখিকভাবে স্মরণ ও সংরক্ষণ করা হতো। সনাতন ধর্মের অন্যান্য ধর্মগ্রন্থগুলিকে "স্মৃতি" (যা স্মরণ করে লেখা হয়েছে এবং প্রজন্ম থেকে প্রজন্ম প্রচারিত ও সংশোধিত) সাহিত্য বলা হয়। এই বিষয়টিই বেদের সঙ্গে সনাতন ধর্মের অন্যান্য ধর্মগ্রন্থের মূল পার্থক্য।


বেদে মোট মন্ত্রসংখ্যা ২০,৩৭৯টি।

বেদের সংখ্যা:

বেদ চার ভাগে বিভক্ত:

ঋগ্বেদ

যজুর্বেদ

সামবেদ

অথর্ববেদ

প্রত্যেক বেদের বিভাগ:

প্রত্যেকটি বেদ চারটি প্রধান ভাগে বিভক্ত:


সংহিতা: মন্ত্র ও আশীর্বচন।

ব্রাহ্মণ: ধর্মীয় আচার, অনুষ্ঠান ও যজ্ঞাদির উপর টীকা।

আরণ্যক: দর্শন ও আধ্যাত্মিক জ্ঞান এবং প্রতীকী যজ্ঞ।

উপনিষদ্: দার্শনিক বিশ্লেষণের মাধ্যমে পরমেশ্বর, পরমাত্মা ও জীবাত্মার স্বভাব ও তাদের সম্পর্কের বর্ণনা।

বেদের আভিধানিক অর্থ:

বেদ শব্দের অর্থ হলো "জ্ঞান"।

বেদের গুরুত্ব:

বেদ সনাতন ধর্মের বৈদিক ধারণা ও অনুশীলনকে সংহিতাবদ্ধ করে সনাতন ধর্ম তথা হিন্দুধর্মের ভিত্তি স্থাপন করেছে।

বেদের চারটি অংশ: ঋগ্বেদ, যজুর্বেদ, সামবেদ এবং অথর্ববেদ।

এই চারটি বেদের সংক্ষিপ্ত বিবরণ নিম্নরূপ:

ঋগ্বেদ:

এটি প্রাচীনতম এবং প্রথম বেদ।

মন্ত্রের সংখ্যা: 10,552

মণ্ডলের সংখ্যা: 10

সূক্তের সংখ্যা: 1,028

এই বেদের সূক্তগুলিতে বিশ্বতত্ত্ব ও দেবতাদের স্তব এবং স্তোত্রাদি বর্ণিত হয়েছে।

যজুর্বেদ:

এটি যজ্ঞ ও ধর্মীয় আচার অনুষ্ঠানের জন্য মন্ত্র ও ক্রিয়া-কর্মের নির্দেশ প্রদান করে।

মন্ত্রের সংখ্যা: 1,975

সামবেদ:

এই বেদের মূল বিষয় হল সংগীত ও উপাসনা।

এটি ঋগ্বেদের বিভিন্ন মন্ত্রের সংগীত-ভিত্তিক উপস্থাপনা।

মন্ত্রের সংখ্যা: 1,875

অথর্ববেদ:

এতে পুণ্য, ধর্ম, স্বাস্থ্য এবং যজ্ঞ সম্পর্কিত মন্ত্র রয়েছে।

মন্ত্রের সংখ্যা: 5,977

বেদ অধ্যয়নের জন্য ছয়টি শাস্ত্র (উপাঙ্গ):

বেদকে সঠিকভাবে বুঝতে, জানতে ও অধ্যয়ন করতে ছয়টি শাস্ত্র প্রয়োজন। এগুলি হলো:


পূর্বমীমাংসা/মীমাংসা শাস্ত্র: বেদের ব্যাখ্যার জন্য নিয়ম প্রদান করে এবং বৈদিক আচার পালনের জন্য দার্শনিক ভিত্তি প্রদান করে।

বৈশেষিক শাস্ত্র: বস্তু ও তাদের গুণাবলীর বিশ্লেষণ করে।

ন্যায় শাস্ত্র: যুক্তি ও বিচারশক্তির ব্যবহার সম্পর্কে জ্ঞান প্রদান করে।

যোগ শাস্ত্র: মন, দেহ ও আত্মার সংযোগ ও সাধনার পদ্ধতি বর্ণনা করে।

সাংখ্য শাস্ত্র: জগৎ দু'টি সত্য (পুরুষ ও প্রকৃতি) দ্বারা গঠিত, এই দার্শনিক ধারণা ব্যাখ্যা করে।

বেদান্ত শাস্ত্র: বেদের সর্বশেষ সিদ্ধান্ত ও জ্ঞানের সারাংশ প্রদান করে।

বেদ অধ্যয়নের জন্য দশটি প্রধান উপনিষদ:

ইশা/ঈশাবাস্য উপনিষদ (শুক্ল যজুর্বেদ)।

কেন উপনিষদ (সামবেদ)।

কঠ উপনিষদ (কৃষ্ণ যজুর্বেদ)।

প্রশ্ন উপনিষদ (অথর্ববেদ)।

মুণ্ডক উপনিষদ (অথর্ববেদ)।

মান্ডুক্য উপনিষদ (অথর্ববেদ)।

ঐতরেয় উপনিষদ (ঋগ্বেদ)।

তৈত্তিরীয় উপনিষদ (কৃষ্ণ যজুর্বেদ)।

ছান্দোগ্য উপনিষদ (সামবেদ)।

বৃহদারণ্যক উপনিষদ (শুক্ল যজুর্বেদ)।

ছান্দোগ্য উপনিষদ (সামবেদ) অনুসারে, কোনও ব্যক্তি যদি তাঁর জীবদ্দশায় জনকল্যাণমূলক প্রযুক্তি উদ্ভাবন ও প্রক্রিয়াকরণ করেন, তবে মৃত্যুর পর তিনি স্বর্গলোকে ব্রাহ্মণ পদ লাভ করেন।

উপনিষদ এবং প্রধান দার্শনিক ভাবনা:

সনাতন ধর্মে উপনিষদের সংখ্যা প্রায় ১০৮টি। তবে, প্রধান উপনিষদ হিসেবে ১৩টি উপনিষদকে বিবেচনা করা হয়। প্রতিটি উপনিষদ কোনো না কোনো বেদের সাথে যুক্ত এবং এগুলিতে ঈশ্বর, পরমাত্মা-ব্রহ্ম ও আত্মার স্বরূপ ও সম্পর্কের গভীর দার্শনিক আলোচনা করা হয়েছে।

জগদ্গুরু আদি শঙ্করাচার্য ১০টি উপনিষদে ভাষ্য প্রদান করেছেন, যা বেদ অধ্যয়নের আগে পাঠ করা প্রয়োজন, কারণ এগুলি বেদের মূল ভাব বুঝতে সাহায্য করে। এই দশটি উপনিষদ হলো:

ঈশা (শুক্ল যজুর্বেদ)

ঐতরেয় (ঋগ্বেদ)

কঠ (কৃষ্ণ যজুর্বেদ)

কেন (সামবেদ)

ছান্দোগ্য (সামবেদ)

প্রশ্ন (অথর্ববেদ)

তৈত্তিরীয় (কৃষ্ণ যজুর্বেদ)

বৃহদারণ্যক (শুক্ল যজুর্বেদ)

মান্ডুক্য (অথর্ববেদ)

মুণ্ডক (অথর্ববেদ)

শঙ্করাচার্য আরও তিনটি উপনিষদকে প্রমাণ বিভাগে রেখেছেন:

শ্বেতাশ্বতর (কৃষ্ণ যজুর্বেদ)

কৌশিতকী (ঋগ্বেদ)

মৈত্রায়ণী (সামবেদ)

বেদাঙ্গ (বেদার্থ জ্ঞানে সহায়ক শাস্ত্র):

বেদাঙ্গ হলো সেই ছয়টি শাস্ত্র, যা বেদার্থ বোঝার জন্য প্রয়োজনীয়। এই ছয়টি বেদাঙ্গ হল:

শিক্ষা:

বেদ মন্ত্রের উচ্চারণ পদ্ধতি ব্যাখ্যা করে।

মূল উদ্দেশ্য হলো মন্ত্রগুলিকে শুদ্ধভাবে উচ্চারণ করা।

কল্প:

কোন মন্ত্র কোন কাজে ব্যবহার করতে হবে, তা নির্দেশ করে।

এটি তিনটি ভাগে বিভক্ত: শ্রৌতসূত্র (যজ্ঞ সংক্রান্ত), গৃহসূত্র (গৃহস্থ জীবন সংক্রান্ত), এবং ধর্মসূত্র (ধর্মীয় আচার-অনুষ্ঠান সংক্রান্ত)।

ব্যাকরণ:

ভাষার মূলতত্ত্ব ও বাক্যতত্ত্বের বিশ্লেষণ করে।

পাণিনীয় ব্যাকরণকে বেদাঙ্গের প্রতিনিধিত্বকারী মনে করা হয়।

ব্যাকরণকে বেদের মুখ বলা হয়।

নিরুক্ত:

নিরুক্ত অর্থ শব্দের বিশ্লেষণ ও ব্যাখ্যা।

বেদে ব্যবহৃত শব্দগুলির অর্থ নির্ধারণ করার জন্য নিরুক্ত প্রয়োজনীয়।

একে বেদ পুরুষের কান এবং আত্মা বলা হয়।

জ্যোতিষ:

যজ্ঞ ও আচার-অনুষ্ঠানের সঠিক সময় নির্ধারণের জন্য প্রয়োজন।

জ্যোতিষকে বেদ পুরুষের চক্ষু বলা হয়।

ছন্দ:

গায়ত্রী, উষ্ণিক প্রভৃতি বৈদিক ছন্দের জ্ঞান প্রদান করে।

বৈদিক মন্ত্রগুলির সঠিক রীতি অনুসারে পাঠ রক্ষার জন্য ছন্দশাস্ত্র অত্যন্ত গুরুত্বপূর্ণ।

ছন্দকে বেদ পুরুষের পদ (পা) বলা হয়।

উপসংহার:

বেদ ও উপনিষদ সনাতন ধর্মের জ্ঞান, দর্শন ও আধ্যাত্মিকতার মূল ভিত্তি স্থাপন করেছে। বেদাঙ্গ ও উপনিষদগুলির অধ্যয়ন বেদের গভীরতর জ্ঞান ও অর্থ উপলব্ধি করতে সহায়ক হয়। এই কারণেই বেদ ও পুরাণের পাঠ ও অধ্যয়নের সময় এই শাস্ত্রগুলিকে গুরুত্ব দেওয়া হয়।

“Let us conclude by listening to this profound and sacred mantra.”

महामन्त्रःश्रीविष्णुचतुर्व्यूहप्रकृतिपरमात्मिकामन्त्रजपः॥

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

ॐ श्रीवासुदेवाय सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रकृत्यै परमात्मिकायै नमः।

Popular posts from this blog

Who is God? How to reach God? The Love of God, Hymn of God.

Brahman (ब्रह्म), Brahma-jnana, Ekaksara Mantra, Anekaksara Mantra, Siddha Mantra, Mantra Siddhi, Gayatri ,Savitri, Sarasvati, Saptanga and Astanga Yoga,Brahma-guna and Brahma-kriya.

Sanatana Dharma- Eternal religion - Bhagavata Dharma: Understanding Ultimate Truth Beyond Texts